Cú martinete tử thần: Trọng tài 'El Búho' qua đời, đô vật Hijo de Fishman bị điều tra và câu hỏi an toàn của đấu vật Mexico

Khoảnh khắc trọng tài Gerardo Germán Pineda rời khỏi sàn đấu ở Mineral de la Reforma, không ai nghĩ đó là lần cuối. Đoạn video lan truyền nhanh trên mạng xã hội cho thấy một đô vật đưa ông vào thế martinete, thả thẳng đầu xuống nền. Vài ngày sau, giới đấu vật Mexico xác nhận ông đã tử vong. Một trận đấu vật biểu diễn biến thành hiện trường điều tra hình sự. Lucha libre vốn được xây dựng trên sự dàn dựng, nhưng cái chết không bao giờ nằm trong kịch bản.

Đấu vật Mexico, hay lucha libre, là môn nghệ thuật biểu diễn. Kết quả trận đấu được định trước, đòn thế được hai bên phối hợp trước khi bước lên võ đài. Điều đó không có nghĩa là chấn thương giả. Cú đập người xuống ván đấu, cú bay từ trên dây xuống, cú xoay người rơi vào trụ đỡ đều có thể để lại di chứng. Vì vậy, trong một môi trường được tổ chức đúng cách, chỉ những đô vật được đào tạo bài bản mới là người nhận những cú rơi nguy hiểm. Trọng tài đứng ngoài vòng kiểm soát, làm nhiệm vụ điều hành chứ không tham gia thế đòn. Vụ việc ở Mineral de la Reforma đã phá vỡ nguyên tắc đó theo cách bi thảm nhất.

Cụ thể, vào thời điểm đoạn video ghi lại, thế đòn được thực hiện là martinete - một biến thể của piledriver. Người ra đòn nâng người nhận ở tư thế ngược, sau đó thả để phần đầu hoặc cổ tiếp đất. Đây là một trong những kỹ thuật có biên độ an toàn hẹp nhất trong đấu vật. Chỉ cần lệch vài centimet, hậu quả có thể là chấn thương cột sống. Nhiều liên đoàn chuyên nghiệp lớn như CMLL và AAA đã hạn chế hoặc cấm tuyệt đối loại đòn này. Nhưng sự kiện do El Patrón Espectáculos tổ chức thuộc phân khúc đấu vật độc lập, nơi quy định an toàn mỏng hơn nhiều.

Thông tin ban đầu cho thấy đô vật thực hiện cú martinete là Hijo de Fishman. Người nhận đòn là trọng tài Gerardo Germán Pineda, nghệ danh El Búho. Sự xuất hiện của một trọng tài trong thế đòn nguy hiểm đã đặt ra câu hỏi lớn: tại sao một người không phải đô vật, không được đào tạo để hấp thụ chấn động, lại trở thành người nhận đòn? Thông thường, trọng tài có thể bị xô đẩy, có thể ngã, nhưng không được đặt vào tình huống rơi xuống đầu. Nếu đó là một phần kịch bản, người lên kế hoạch đã mắc sai lầm nghiêm trọng. Nếu đó là hành động ngoài kịch bản, vấn đề càng nghiêm trọng hơn, bởi lẽ một pha ngẫu hứng như vậy không được phép xảy ra.

Cơ quan chức năng hiện chưa công bố kết luận. Đoạn video hàng nghìn lượt xem không phải là bản án. Điều tra cần xác định ba việc: người phê duyệt kịch bản có biết trọng tài sẽ nhận đòn hay không, đòn thế có được tập luyện và thống nhất trước đó hay không, và có nhân viên y tế túc trực bên sàn hay không. Ba câu hỏi đó quan trọng hơn việc chỉ dán nhãn lỗi lên đầu một đô vật. Trong một ngành công nghiệp mà kết quả đã được định trước, rủi ro không đến từ sự cạnh tranh mà đến từ khâu thiết kế màn diễn. Khi thiết kế đó sai, hậu quả là thật.

Đáng chú ý, phản ứng đầu tiên của nhà tổ chức không phải là thông báo đình chỉ hay công bố cải cách an toàn. El Patrón Espectáculos xác nhận đang đồng hành pháp lý cùng Hijo de Fishman, đồng thời kêu gọi giới truyền thông, người hâm mộ và các thành viên của hội đấu vật kiềm chế, không lan truyền thông tin chưa xác minh. Về mặt quan hệ công chúng, đây là động thái phòng thủ điển hình: thể hiện trách nhiệm, đặt niềm tin vào cơ quan điều tra, rồi yêu cầu dư luận chờ đợi. Nhưng đằng sau đó cũng là một động cơ pháp lý. Nếu Hijo de Fishman bị truy tố, nhà tổ chức có thể phải đối mặt với trách nhiệm dân sự. Việc cùng hỗ trợ luật sư có thể vừa bảo vệ người lao động, vừa bảo vệ thương hiệu của chính họ.

Góc nhìn đáng bàn ở đây là cộng đồng mạng đang nhanh chóng coi Hijo de Fishman là hung thủ. Nhưng trong một trận đấu biểu diễn, đô vật thường chỉ là người thực thi. Người duyệt kịch bản, người bố trí trọng tài vào vị trí nguy hiểm, người không có đội ngũ y tế túc trực mới là những quyết định nằm ở tầng sâu hơn. Việc một đòn cấm kỵ được phép xuất hiện trên sàn đấu độc lập cho thấy một khoảng trống quản trị. Ở nhiều nơi trên thế giới, các liên đoàn lớn phải có quy trình phê duyệt đòn nguy hiểm, danh sách kỹ thuật bị cấm và nhân viên cứu thương thường trực. Với những chương trình đấu vật nhỏ, chi phí thường được cắt giảm để giữ giá vé thấp. Kết quả là người biểu diễn phải tự gánh rủi ro, và trọng tài - người được kỳ vọng an toàn nhất - lại trở thành nạn nhân.

Một chi tiết khác thường bị bỏ qua: trọng tài trong đấu vật chuyên nghiệp không chỉ là người điều hành. Họ là người đọc được ý đồ của đô vật, giữ nhịp trận đấu và, quan trọng hơn, là người quyết định xem một pha nguy hiểm có được phép tiếp tục hay không. Khi trọng tài trở thành người hứng chịu chính đòn nguy hiểm đó, vai trò của họ bị đảo lộn hoàn toàn. Khả năng tự bảo vệ của họ gần như bằng không, bởi họ không tập luyện ba lần mỗi ngày như đô vật, không có thói quen co người khi tiếp đất, không có lực cổ để chống đỡ. Sự mất cân bằng này chính là yếu tố khiến cú đòn trở nên tử vong. Ngay cả một đô vật có kỹ thuật tốt cũng đặt mình vào rủi ro lớn khi thực hiện martinete; còn một trọng tài thì không có bất kỳ hàng rào bảo vệ nào.

Cần nhắc lại rằng chưa có bằng chứng công khai nào xác nhận Hijo de Fishman cố ý gây hại. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật Mexico có thể đánh giá vụ việc theo hướng sơ suất, thiếu thận trọng hoặc vi phạm nghĩa vụ chăm sóc. Gia đình trọng tài cũng đã có đại diện pháp lý trong quá trình trao đổi ban đầu. Nếu vụ việc được chuyển thành vụ án hình sự, đô vật có thể đối mặt với án tù. Nếu dừng ở mức tai nạn, trách nhiệm dân sự có thể dồn vào nhà tổ chức vì không bảo đảm môi trường làm việc an toàn. Với một người làm nghề tự do thường không có hợp đồng hay bảo hiểm y tế, đây là cú sốc gấp bội.

Điều đáng lo hơn là những gì chưa được công bố. Cho đến thời điểm hiện tại, không có thông tin chính thức về việc liệu ban tổ chức có bác sĩ trực tại sân đêm đó hay không, liệu có quy trình di tản y tế, liệu trọng tài có được kiểm tra sức khỏe trước trận hay không. Nếu những dữ liệu này không xuất hiện trong quá trình điều tra, câu chuyện an toàn của đấu vật độc lập sẽ vẫn là một lỗ hổng lớn. Nhiều đô vật trẻ đang xem vụ việc như một lời cảnh báo về giá trị của việc ký hợp đồng rõ ràng và đòi hỏi quy trình an toàn tối thiểu. Nhưng ở một thị trường nơi người biểu diễn sẵn sàng nhận vài trăm peso cho một đêm diễn, tiếng nói của họ thường bị nhấn chìm.

Bài học từ Mineral de la Reforma không dừng lại ở việc cấm một đòn đánh. Nó đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của toàn bộ chuỗi sản xuất: người lên kịch bản, người tuyển trọng tài, người thuê địa điểm, người bán vé. Đấu vật biểu diễn sẽ không bao giờ loại bỏ được rủi ro, nhưng một cú martinete lên đầu trọng tài là điều không thể biện minh bằng câu tai nạn nghề nghiệp. Tai nạn nghề nghiệp xảy ra khi mọi quy trình đã được làm đúng mà sự cố vẫn xảy ra. Còn ở đây, có dấu hiệu cho thấy quy trình đã sai ngay từ điểm xuất phát.

Về mặt kinh tế, vụ việc này cũng phơi bày một nghịch lý. Những người làm đấu vật độc lập thường chấp nhận rủi ro cao để đổi lấy thu nhập thấp. Một chương trình nhỏ có thể bán vé với giá rẻ, chi phí thuê địa điểm và dàn dựng chiếm phần lớn doanh thu, còn tiền trả cho đô vật và trọng tài chỉ là khoản tượng trưng. Trong bối cảnh đó, áp lực phải tạo ra màn diễn nặng đô để giữ chân khán giả là rất lớn. Nhưng an toàn không thể là thứ cắt giảm đầu tiên. Khi một đêm diễn có giá trị thấp lại kết thúc bằng một cái chết, toàn bộ ngành phải tự hỏi mình đã trả giá cho sự tiết kiệm đó như thế nào.

Một phần không thể thiếu của vụ việc là hội đấu vật - tổ chức được nhắc đến trong lời kêu gọi của nhà tổ chức. Họ là tập hợp những người hành nghề, và lời kêu gọi thận trọng có thể bị hiểu thành im lặng. Điều này rất nguy hiểm nếu dẫn đến việc các nhân chứng ngại lên tiếng. Một cuộc điều tra chỉ công bằng khi mọi lời kể đều có cơ hội được kiểm chứng. Vì vậy, yêu cầu dư luận không suy diễn là hợp lý, nhưng yêu cầu giới hành nghề không chia sẻ thông tin cần được thực hiện một cách minh bạch, không phải bằng áp lực của một tổ chức có quyền lực. Tương lai của Hijo de Fishman, của trọng tài quá cố, và của cả làng đấu vật Mexico phụ thuộc vào việc những bằng chứng có được đưa ra ánh sáng hay bị chôn vùi.

Vụ việc ở Mineral de la Reforma không bắt đầu từ một đòn đánh. Nó bắt đầu từ sự cho phép ngầm để một người không được huấn luyện hứng chịu một trong những đòn cấm kỵ nhất của đấu vật. Khán giả có thể tranh luận về lỗi của đô vật, nhà tổ chức có thể chờ kết luận điều tra, nhưng ngành đấu vật Mexico chỉ có thể đi tiếp nếu chấp nhận sự thật rằng an toàn phải được luật hóa. Bởi không một kịch bản nào xứng đáng cái giá là một mạng người.