Nhật ký Asiad: Ju-Jitsu, Taekwondo và vật tự do — ngày thi đấu mở màn bằng vòng loại

Trên tờ lịch thi đấu dán ở hành lang khu kỹ thuật, hai dòng chữ nhỏ được in đậm: 11 giờ 00, chung kết Ju-Jitsu hạng cân 63kg nữ; 11 giờ 25, chung kết hạng 85kg nam. Đó là hai dòng duy nhất trong toàn bộ phần võ thuật của ngày thi đấu có ghi kèm giờ chung kết cụ thể. Taekwondo không có. Vật tự do không có. Chỉ Ju-Jitsu.

Tôi đứng trước tấm lịch ấy khá lâu, tay cầm cốc cà phê đã nguội, mắt dán vào hai khung giờ. Một biên tập viên kỳ cựu từng nói với tôi rằng khi ban thể thao in giờ chung kết của một hạng cân, nghĩa là họ đã ngầm đặt cược vào hạng cân đó. Không ai viết ra, không ai thừa nhận, nhưng cách một tờ báo chọn in gì và bỏ gì luôn là một dạng dự đoán. Hai dòng in đậm kia, dịch sang ngôn ngữ tòa soạn, chính là câu: đây là cửa huy chương thật của ngày hôm nay.

Đằng sau hai dòng chữ ấy là chín cái tên, ba môn võ, và một cấu trúc thi đấu mà rất ít người ngoài ngành hiểu đúng.

Ngày thi đấu này nằm trong khuôn khổ một kỳ Đại hội Thể thao châu Á, sự kiện do Hội đồng Olympic châu Á điều hành và tổ chức theo mô hình đa môn, đa quốc gia. Đoàn thể thao Việt Nam bước vào ngày này với lịch trình trải dài từ sáng đến tối: sepak takraw, golf, bóng chuyền, và phần võ thuật — thứ tôi quan tâm nhất. Cần nói ngay rằng số kỳ đại hội và ngày thi đấu cụ thể nên được đối chiếu với lịch chính thức của Hội đồng Olympic châu Á trước khi xem đây là dữ liệu chuẩn, bởi một bản tin lịch thi đấu chỉ có giá trị trong đúng ngày nó được phát đi.

Phần võ thuật gồm ba môn: Ju-Jitsu theo luật thể thao của Liên đoàn Ju-Jitsu Quốc tế, Taekwondo đối kháng theo luật World Taekwondo, và vật tự do theo luật của Liên đoàn Vật Quốc tế. Ở Ju-Jitsu, đoàn có Ngô Thị Thảo Vân và Nguyễn Thị Minh Vượng ở hạng 63kg nữ, Nguyễn Tiến Triển ở hạng 85kg nam. Ở Taekwondo, Lê Tuấn tranh hạng 68kg nam, Bạc Thị Khiêm hạng 67kg nữ, Trần Hồ Nhân Văn hạng 80kg nam. Ở vật tự do, Phạm Như Duy đấu hạng 57kg nam, Nguyễn Thị Mỹ Linh và Nguyễn Thị Mỹ Trang lần lượt ở hạng 53kg và 57kg nữ.

Điểm chung của cả ba môn: tất cả đều mở màn bằng vòng loại trước khi bước vào vòng tranh huy chương. Đây là chi tiết cấu trúc quan trọng nhất của ngày thi đấu, và cũng là chi tiết bị đọc lướt nhiều nhất.

Ngày thi đấu của một võ sĩ ở đại hội đa môn không giống ngày thi đấu của một võ sĩ chuyên nghiệp. Ở sàn chuyên nghiệp, một tay đấm biết trước đối thủ của mình từ nhiều tuần, biết mình đánh ở sự kiện nào, biết đêm thi đấu là một sự kiện được dàn dựng quanh mình. Ở đại hội, tất cả diễn ra trong một ngày, đôi khi trong vài giờ, và người ta chỉ biết mình còn đứng trên sàn hay không sau mỗi trận.

Vòng loại mở màn nghĩa là gì? Nghĩa là số phận của cả một chu kỳ tập luyện — bốn năm, có khi hơn — được quyết định trong một buổi sáng. Một võ sĩ Taekwondo bước vào sàn lúc 9 giờ, thắng hai trận vòng loại, vào bán kết lúc 11 giờ, đánh chung kết lúc 14 giờ. Cũng có thể bước vào sàn lúc 9 giờ và rời sàn lúc 9 giờ 12 phút, khi trọng tài giơ tay cho đối thủ. Không có trận đánh lại, không có cơ hội thứ hai trong cùng một kỳ đại hội.

Cấu trúc một ngày, loại trực tiếp, dồn nén — đó là áp lực mà không một chỉ số nào đo được. Nó không nằm trong bất kỳ bảng biểu nào. Nó nằm ở cách một võ sĩ bước ra khỏi sàn sau trận thua đầu tiên, cúi gằm, không nói gì với ai trong hai mươi phút. Nó nằm ở việc cả đội ngũ huấn luyện, y tế, tâm lý phải chuẩn bị cho hai kịch bản hoàn toàn trái ngược trong cùng một buổi sáng: một người còn đánh tiếp, và một người đã xong.

Ba môn này cũng khác nhau về cách chấm điểm, và hiểu sự khác biệt đó là điều kiện để đọc đúng ngày thi đấu. Ju-Jitsu đối kháng chia làm hai giai đoạn: đánh đứng và vật; điểm đến từ việc kiểm soát vị trí, tung đòn, hoặc kết thúc trận bằng khóa. Taekwondo đối kháng tính điểm bằng cú đá vào giáp và vào đầu, với hệ thống điện tử ghi nhận lực va chạm. Vật tự do tính điểm bằng các pha kiểm soát và lật người, thắng tuyệt đối khi ép đối thủ chạm lưng xuống thảm. Ba luật, ba cách chấm điểm, nhưng cùng một nguyên tắc: người kiểm soát được nhịp sẽ thắng.

Vòng loại ở ba môn cũng khác nhau về độ sâu. Ở một hạng cân đông võ sĩ, để vào đến chung kết, một người có thể phải đánh bốn, năm trận trong một ngày. Ở hạng cân ít người, con số đó có thể chỉ là hai. Bản tin không cho biết hạng cân nào có bao nhiêu võ sĩ đăng ký, và đó là một khoảng trống nữa — khoảng trống quyết định việc một võ sĩ phải tiêu tốn bao nhiêu năng lượng trước khi bước vào trận tranh huy chương.

Ở cả ba môn, võ sĩ phải qua khâu cân. Ju-Jitsu, Taekwondo, vật tự do đều phân chia theo hạng cân, và điều đó nghĩa là trước khi thi đấu, mỗi người phải đưa cơ thể về đúng con số đã đăng ký. Quy trình này diễn ra trong một khung thời gian ngắn, và đây là điểm mà bất kỳ ai từng ở trong phòng cân đều hiểu: nó khắc nghiệt hơn cả trận đấu.

Tôi đã từng đứng ngoài một phòng cân ở Bangkok và chứng kiến cảnh một võ sĩ trẻ ngồi bệt xuống sàn sau khi bước lên bàn cân, mặt tái đi, tay run. Cân xong, anh ta mới được uống nước. Khoảng thời gian từ lúc cân đến lúc vào sàn là khoảng thời gian cơ thể phải hồi phục nhanh nhất có thể, và không phải lúc nào nó cũng hồi phục kịp.

Ở một đại hội đa môn, khi ba môn phân hạng cùng diễn ra trong một ngày, áp lực cân dồn vào cùng một khung giờ. Đó là rủi ro mang tính cấu trúc, không phải rủi ro của một cá nhân cụ thể. Và nó là thứ duy nhất trong toàn bộ ngày thi đấu mà tôi có thể khẳng định chắc chắn, kể cả khi không có một dòng dữ liệu nào về từng võ sĩ.

Taekwondo đối kháng là môn có va chạm đầu. Đó là đặc trưng của luật thi đấu: một cú đá vào đầu được tính điểm cao, và chính vì thế, các võ sĩ được huấn luyện để nhắm vào đó. Trong suốt một ngày, một người có thể hứng chịu nhiều cú va chạm đầu ở nhiều trận liên tiếp. Không có bài kiểm tra nào đo được hết hệ quả tích lũy trong một buổi.

Chấn thương não không xuất hiện ngay trên sàn. Nó không có hình ảnh, không có tiếng động, không có ai gục xuống. Nó đến âm thầm, và thường chỉ lộ ra nhiều năm sau. Một tấm huy chương vàng có thể là kết quả của một ngày mà võ sĩ đã nhận nhiều cú đá vào đầu hơn bất kỳ buổi tập nào. Đó là cái giá mà bảng tổng sắp huy chương không bao giờ hiển thị.

Vật tự do và Ju-Jitsu chia sẻ một đặc điểm khác: cả hai đều là những môn mà cơ thể người này tác động trực tiếp lên khớp người kia. Không găng, không đệm bảo vệ khớp. Vai, gối, cổ chân chịu lực xoắn liên tục trong mỗi pha vật, mỗi pha siết. Ju-Jitsu thể thao, ở phần đối kháng, có cả đòn siết và đòn khóa khớp; một pha khóa đúng lúc có thể kết thúc trận ngay, nhưng cũng có thể để lại một chấn thương mà võ sĩ phải mang theo nhiều tháng. Vật tự do khác ở luật, nhưng không khác ở điểm này: cơ thể là vũ khí, và cũng là thứ dễ tổn thương nhất.

Tôi đã đọc lại danh sách chín cái tên này nhiều lần. Ngô Thị Thảo Vân, Nguyễn Thị Minh Vượng, Nguyễn Tiến Triển. Lê Tuấn, Bạc Thị Khiêm, Trần Hồ Nhân Văn. Phạm Như Duy, Nguyễn Thị Mỹ Linh, Nguyễn Thị Mỹ Trang.

Chín cái tên, và không một dòng thành tích đi kèm. Không tuổi, không thành tích đối đầu, không thứ hạng, không ghi chú về phong độ gần đây. Với tư cách người viết, tôi hiểu vì sao: một bản tin lịch thi đấu không cần những dữ liệu ấy. Nhưng với tư cách người đọc thể thao, tôi thấy khoảng trống đó nói lên điều gì đó.

Một võ sĩ được nhắc tên mà không kèm thành tích là một võ sĩ mà tòa soạn không kỳ vọng người đọc sẽ nhớ. Họ xuất hiện trong bản tin vì họ thi đấu, không phải vì họ đáng được theo dõi. Đó là sự im lặng của những người chưa được đặt vào trung tâm câu chuyện.

Tôi từng hét vào giữa cơn bão và chỉ nhận về tiếng vang của chính mình. Nhiều võ sĩ trong danh sách này đang ở đúng vị trí đó: họ đấu trước khán đài vắng, trên một sàn đấu mà tên họ không xuất hiện trong bất kỳ tiêu đề nào, và thứ duy nhất dội lại là tiếng bước chân của chính họ. Nhưng sự im lặng đó, nếu đọc đúng, lại là một lợi thế chiến thuật. Người không có gì để mất thường là người dám đánh theo cách không ai ngờ.

Một cái bẫy mà nhiều người viết về võ thuật mắc phải: áp lên một kỳ đại hội nghiệp dư những lăng kính của võ thuật chuyên nghiệp. Họ tìm kiếm tiền bản quyền truyền hình, đai vô địch, hợp đồng, thù địch được dàn dựng. Ở đây không có những thứ đó, và sẽ là sai lầm nếu cố nhét vào.

Đại hội Thể thao châu Á là hệ thống do các liên đoàn điều hành, thi đấu theo huy chương, mỗi hạng cân chỉ có một nhà vô địch. Không đai, không thương mại hóa. Võ sĩ ở đây là vận động viên nghiệp dư, đại diện quốc gia, không phải những tay đấm có hợp đồng. Giá trị của họ không đo bằng tiền, mà đo bằng vị trí trên bảng tổng sắp huy chương.

Và chính vì thế, ý nghĩa thật của những trận đấu này không nằm ở giải thưởng. Với Taekwondo và vật tự do — hai môn nằm trong chương trình Olympic — kết quả ở đây có thể mang theo điểm xếp hạng và suất dự Olympic. Một tấm huy chương châu Á không chỉ là một tấm huy chương; nó là một mắt xích trong con đường dài hơn. Đó là lý do vì sao việc tòa soạn gộp chung mọi tấm huy chương vào một phép đếm lại là một cách đọc làm mất đi rất nhiều thông tin.

Ju-Jitsu là môn tương đối mới ở sân chơi đại hội. Sự có mặt của nó bên cạnh những môn truyền thống là một tín hiệu nhỏ nhưng thật: môn này đang được thể chế hóa ở cấp châu lục, và hệ sinh thái liên đoàn của nó lớn dần theo từng kỳ đại hội. Một môn mới không tự nhiên có mặt; nó phải được công nhận, phải có luật, phải có hệ thống thi đấu, phải có một cộng đồng đủ lớn để vận hành.

Chiến thuật không bao giờ chết, chúng chỉ bị lãng quên cho đến khi một kẻ điên dám hồi sinh. Ju-Jitsu, với hệ thống đòn khóa và đòn siết của mình, là một ví dụ sống cho câu đó. Những kỹ thuật tưởng như đã bị đẩy ra khỏi sân chơi võ thuật đại chúng vẫn nằm đó, chờ một thế hệ võ sĩ mới nhặt lại. Một pha khóa cổ chân không cần khán giả để hiệu quả; nó chỉ cần một người đủ kiên nhẫn để chờ đúng khoảnh khắc.

Rồi có một chỗ tôi muốn nói thẳng về thể thao trẻ. Rất nhiều võ sĩ trong danh sách này còn trẻ. Ở môn phân hạng cân, áp lực giảm cân ở lứa tuổi đang phát triển là một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất mà ít ai nói đến. Một cơ thể chưa trưởng thành bị đẩy vào chế độ ăn nghiêm ngặt và các buổi tập cường độ cao để đạt một con số trên bàn cân — đó là cách người ta đánh đổi sức khỏe dài hạn lấy một kết quả ngắn hạn.

Tôi không biết các võ sĩ trong danh sách này đang ở giai đoạn nào của sự nghiệp, vì bản tin không cung cấp. Nhưng tôi biết cấu trúc của môn thi đấu, và cấu trúc đó luôn thưởng cho người giảm cân giỏi, không phải người giữ sức khỏe tốt. Đó là một hệ thống mà tôi cho là sai, và tôi sẽ tiếp tục nói điều đó cho đến khi nó thay đổi.

Những năm gần đây, một lớp người mới bước vào phòng thay đồ: các nhà phân tích dữ liệu. Họ mang theo bảng biểu, mô hình, chỉ số. Ở một mức độ, điều đó tốt. Nhưng tôi đã thấy những kết luận được đưa ra mà tách rời hoàn toàn khỏi nhịp điệu thực tế của trận đấu — những bảng số nói một đằng, còn cơ thể của võ sĩ trên sàn nói một nẻo.

Với một ngày thi đấu như thế này, rất dễ dựng một mô hình: xác suất thắng của từng hạng cân, dựa trên thứ hạng, dựa trên thành tích. Nhưng mô hình không đo được một võ sĩ đã thức dậy lúc 5 giờ sáng để cân. Mô hình không đo được cách anh ta bước lên sàn với một khớp vai còn đau. Tôi nhìn trận đấu bằng tai, và nghe thấy cả những đường chuyền không ai thực hiện. Dữ liệu có thể cho bạn một tỷ lệ phần trăm; nó không cho bạn nhịp.

Đây là điều khiến tôi phải nhướng mày khi đọc bản tin. Tòa soạn chọn gọi trận chung kết sepak takraw trước Thái Lan là sự kiện đáng chờ đợi nhất của ngày. Ở một góc nhìn, điều đó hợp lý: đó là trận duy nhất có tên đối thủ cụ thể, và Thái Lan là đối thủ truyền thống của thể thao Việt Nam ở khu vực. Nhưng cách đặt trọng tâm ấy phản ánh một thói quen: đếm huy chương. Ở logic đó, mọi tấm huy chương đều ngang nhau, bất kể môn nào.

Khi tất cả đều tin vào một chân lý, tôi bắt đầu tin vào sai lầm. Nếu nhìn bằng con mắt của một người theo dõi võ thuật, thứ tự ưu tiên hoàn toàn khác. Taekwondo và vật tự do là những môn nằm trên con đường Olympic; một kết quả tốt ở đó có giá trị dài hạn hơn nhiều so với một trận thắng ở một môn không nằm trong chương trình Olympic. Sự im lặng của tòa soạn trước hai môn này, trong khi dành hẳn một đoạn cho Ju-Jitsu và gọi trận sepak takraw là tâm điểm, cho thấy một cách xếp hạng giá trị đã cũ.

Tôi không nói tòa soạn sai. Tôi nói rằng cách họ đặt trọng tâm là một lựa chọn biên tập, không phải một kết luận dựa trên dữ liệu. Và những lựa chọn biên tập kiểu này, lặp lại qua nhiều kỳ đại hội, định hình cách cả một thế hệ khán giả hiểu về giá trị của từng môn thể thao. Một đứa trẻ đọc bản tin hôm nay sẽ tin rằng sepak takraw quan trọng hơn vật tự do. Đó là hệ quả thật của một quyết định tưởng như vô hại trên trang báo.

Sân vận động trống rỗng là tấm gương lớn nhất cho bản sắc của một đội. Ở một ngày thi đấu đa môn, khi khán đài dành cho môn này vắng còn môn kia chật, người ta nhìn thấy rõ nhất điều gì thực sự được coi trọng. Không phải điều được nói ra trong các bài phát biểu, mà là điều được thể hiện qua việc khán giả chọn ngồi ở đâu.

Ở một kỳ đại hội đa môn, thành tích của đoàn là tổng hòa của nhiều môn, và mỗi môn lại có một cấu trúc thi đấu, một hệ thống liên đoàn, một nhóm khán giả riêng. Đó là lý do vì sao việc đọc một ngày thi đấu chỉ qua bảng tổng sắp huy chương là cách đọc nghèo nhất. Nó cho bạn biết ai thắng, nhưng không cho bạn biết vì sao, và càng không cho bạn biết điều gì đã bị bỏ lại phía sau.

Khi ngày thi đấu khép lại, điều tôi muốn biết không nằm ở việc ai giành huy chương. Đó là câu hỏi mà ai cũng sẽ hỏi vào sáng hôm sau.

Điều tôi muốn biết là: trong chín cái tên ấy, bao nhiêu người sẽ vượt qua vòng loại, bao nhiêu người sẽ bước vào buổi tối với một khớp vai còn nguyên vẹn, và bao nhiêu người sẽ được truyền thông nhắc đến lần nữa — không phải vì họ đã thắng, mà vì họ đã đấu.

Vòng loại mở màn vào buổi sáng. Nhưng câu chuyện thật của những võ sĩ này chỉ bắt đầu khi không ai còn nhìn bảng tổng sắp huy chương nữa.