Phiên tòa Maradona: Khi 'trách nhiệm thuộc về Diego' trở thành tấm khiên của một hệ thống y tế tan rã

Sảnh xử án ở San Isidro, ngoại ô Buenos Aires, không có tiếng hò reo. Không cờ, không khăn, không những dải băng xanh trắng treo trên ban công. Chỉ có một bác sĩ lâm sàng tên José Antonio Maya ngồi trước vành móng ngựa, tay đặt trên tập hồ sơ dày, và đọc ra câu mà truyền thông Argentina lập tức biến thành tít: trách nhiệm thuộc về Maradona.

Tôi từng ngồi trong những phòng họp báo đầy khói thuốc ở Buenos Aires mùa hè 2026, khi Diego còn nâng cúp và cả đất nước khóc vì sung sướng. Gần bốn thập kỷ sau, tôi đọc biên bản lời khai ấy từ căn hộ của mình ở Tokyo, và điều khiến tôi khựng lại không phải câu tít. Mà là cấu trúc của một thất bại đã được dựng sẵn từ nhiều năm trước ngày 25 tháng 11 năm 2026.

Một đội hình y tế không ai cầm nhịp

Suy cho cùng, mọi thứ trong bóng đá đỉnh cao đều là chuyện cấu trúc. Một đội bóng muốn phòng ngự tốt thì phải có người chỉ huy tuyến dưới, có nguyên tắc chuyền bóng ra sau, có phân vùng trách nhiệm rõ ràng. Y học thể thao cũng vậy. Và đội hình chăm sóc sức khỏe cho Diego Maradona trong những tháng cuối đời là một đội hình không có ai cầm nhịp.

Theo hồ sơ được trình bày trong quá trình tố tụng, có ít nhất ba mắt xích vận hành song song quanh Maradona: Leopoldo Luque, bác sĩ riêng, người đứng ra chịu trách nhiệm chính; Pedro Di Spagna, bác sĩ lâm sàng được ký hợp đồng thông qua đơn vị cung cấp dịch vụ y tế Swiss Medical; và Luciano Spena, chuyên gia dinh dưỡng. Ba con người, ba tuyến, và theo những gì được nêu tại tòa, không có một cơ chế phối hợp thống nhất nào giữa họ.

Ngày 18 tháng 11 năm 2026, cả nhóm bị Maradona cho nghỉ việc. Một tuần sau, ông qua đời tại một căn nhà ở khu Tigre, tỉnh Buenos Aires, khi mới 60 tuổi.

Tôi đã dành cả đời để nhìn những đội bóng sụp đổ vì lý do không ai chịu trách nhiệm cho tuyến của mình. Trong bóng đá, người ta gọi đó là lỗi hệ thống và thường trả giá bằng bàn thua. Ở đây, cái giá là một mạng người. Khi một bệnh nhân có thể sa thải toàn bộ ê-kíp của mình đúng một tuần trước khi chết, và không có bất kỳ cơ chế nào đứng ra ngăn điều đó lại, thì vấn đề không còn nằm ở cá nhân nào. Nó nằm ở mô hình.

Lời khai và nghịch lý nằm ngay trong đó

Maya xuất hiện với tư cách nhân chứng chuyên môn bênh vực Luque. Ông lập luận rằng Maradona cảm thấy đủ khỏe để không tạo cơ hội cho bác sĩ can thiệp, rằng việc khám xét cần có sự đồng ý của bệnh nhân, và rằng quyền tự quyết của một người trưởng thành đặt dấu chấm hết cho nghĩa vụ can thiệp của thầy thuốc.

Đây là một lập luận pháp lý có cơ sở. Nguyên tắc tự quyết của bệnh nhân là trụ cột của đạo đức y khoa hiện đại. Không ai được phép cưỡng chế khám hay điều trị một người có đủ năng lực nhận thức. Nhưng có một chi tiết mà chính Maya lại đưa ra trong văn bản do ông ký, và công tố viên Patricio Ferrari đã dùng nó để lật ngược lập luận của chính nhân chứng.

Maya viết rằng tình trạng phù ở thân người — dấu hiệu thoát dịch ra mô — là "dấu hiệu duy nhất mà các bác sĩ lẽ ra phải nhận ra". Ông cũng thừa nhận trước tòa rằng chờ đợi vài ngày trong tình huống có dấu hiệu cảnh báo như vậy không phải là thực hành y khoa tốt.

Đọc kỹ hai câu đó cạnh nhau, và toàn bộ tấm khiên tự quyết bắt đầu nứt. Nếu một dấu hiệu cảnh báo đã hiển hiện rõ đến mức chính chuyên gia của bên bào chữa phải thừa nhận nó tồn tại, thì việc không hành động không còn là tôn trọng lựa chọn của bệnh nhân nữa. Nó trở thành bỏ mặc. Sự khác biệt giữa hai điều này không phải là chuyện ngữ nghĩa. Đó là khoảng cách giữa một người bệnh được tôn trọng và một người bệnh bị rơi khỏi tầm mắt của hệ thống.

Tôi đã theo dõi hàng trăm vụ việc liên quan đến chấn thương và trách nhiệm y tế trong sự nghiệp làm báo của mình, và tôi học được một điều: mọi tranh chấp pháp lý kiểu này đều xoay quanh việc tòa chọn tin vào chuẩn mực nào. Ở đây có hai chuẩn mực đối nghịch. Một bên là kết luận của hội đồng cảnh sát khoa học, đánh giá quá trình chăm sóc là không đầy đủ, thiếu sót và liều lĩnh. Bên kia là báo cáo của Maya, cho rằng dấu hiệu cảnh báo chỉ có thể được khám xét nếu bệnh nhân hợp tác.

Hai bên không mâu thuẫn về dữ kiện. Họ mâu thuẫn về việc dữ kiện đó ràng buộc ai.

Dấu hiệu phù và bài học về việc không dám khám

Có một chi tiết khác mà tôi cho là quan trọng hơn cả câu tít. Theo hồ sơ, Maradona đã từ chối để Di Spagna vào khám dù chân bị phù. Đây không phải là hành vi bất thường của một người nổi tiếng mệt mỏi. Đây là hành vi rất quen thuộc của những ngôi sao thể thao đã sống quá lâu trong môi trường mà mọi quyết định về cơ thể họ đều do người khác gợi ý và họ luôn có quyền gạt đi.

Khi một vận động viên đỉnh cao nói "tôi ổn", cả bộ máy thường gật đầu. Không ai muốn là người đối đầu với biểu tượng quốc gia. Không ai muốn là bác sĩ đưa ra chẩn đoán khiến cả một nửa Argentina phẫn nộ. Nỗi sợ này không được ghi trong bất kỳ phác đồ nào, nhưng nó tồn tại, và nó định hình mọi quyết định lâm sàng quanh những nhân vật cỡ Maradona.

Trong bóng đá, tôi từng viết rằng cả thế giới khen một hàng phòng ngự hay, còn tôi chỉ thấy một đội bóng núp sau nỗi sợ. Ở đây câu đó đúng theo nghĩa đen ghê rợn nhất. Việc không đưa ra quyết định, việc chờ đợi, việc để bệnh nhân tự quyết — tất cả đều có thể được biện minh bằng ngôn ngữ đạo đức y khoa rất đẹp. Nhưng bên dưới lớp ngôn ngữ đó là một sự thật trần trụi: không ai muốn là người chịu trách nhiệm.

Hội đồng cảnh sát khoa học gọi đó là sự liều lĩnh. Tôi gọi đó là sự an toàn được tôn thờ như một chiến công, cho đến khi nó trở thành nguyên nhân cái chết. Bóng đá là thứ duy nhất tôi biết, nơi người ta tôn thờ sự an toàn như một chiến công — và ở đây, sự an toàn của danh tiếng bác sĩ đã được đặt lên trước sự an toàn của bệnh nhân.

Phe bào chữa còn một tuyến nữa

Cần phải nói cho công bằng rằng bên bào chữa không chỉ dựa vào một lá chắn. Họ còn tấn công vào mắt xích nhân quả. Theo nội dung được nêu, họ đưa ra lập luận rằng Maradona không mắc bệnh tim, rằng chẩn đoán bệnh cơ tim giãn từng được gán cho ông là không chính xác. Có nhắc lại rằng vào năm 2026, việc tiêu thụ cocaine từng được gắn với bệnh cơ tim, rồi sau đó quan điểm này được điều chỉnh.

Đây là chiến lược tiêu chuẩn trong các vụ kiện y tế: nếu không thể phủ nhận hành vi, hãy phủ nhận mối liên hệ giữa hành vi và hậu quả. Nếu bệnh nhân không có bệnh tim, thì việc chậm khám không thể được coi là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến cái chết. Lập luận này có logic, nhưng nó không trả lời được một câu hỏi đơn giản hơn: tại sao lại chờ? Ngay cả khi nguy cơ tim mạch không rõ ràng, phù thân người ở một bệnh nhân 60 tuổi có tiền sử phức tạp vẫn là dấu hiệu cần được xử lý. Việc không xử lý không trở nên hợp lý chỉ vì chẩn đoán lâu dài còn gây tranh cãi.

Tôi từng đứng dậy trong một phòng họp báo ở Saitama và hỏi thẳng một vị huấn luyện viên trưởng rằng ông có biết mình đang phá hủy bao nhiêu năm bóng đá tấn công hay không. Tôi bị ban tổ chức cảnh cáo, và câu hỏi của tôi vẫn ở lại trên bàn. Tôi kể chuyện đó ở đây không phải để nói về mình, mà để nói về nguyên tắc: giá trị nằm ở việc đặt đúng câu hỏi. Trong vụ án này, câu hỏi đúng không phải là "trách nhiệm thuộc về ai" theo kiểu tuyên bố. Câu hỏi đúng là: trong một hệ thống mà người bệnh có toàn quyền sa thải bác sĩ, có cơ chế nào bảo vệ chính người bệnh đó không?

Cho đến nay, câu trả lời là không.

Điều mà bóng đá chuyên nghiệp cần nhìn thẳng

Những gì đang diễn ra ở San Isidro không phải là câu chuyện riêng của nước Argentina hay của một cá nhân. Đó là phép thử cho toàn bộ ngành thể thao chuyên nghiệp, nơi những vận động viên nổi tiếng thường được chăm sóc bằng một mạng lưới y tế tư nhân phân mảnh: bác sĩ riêng, bác sĩ hợp đồng, chuyên gia dinh dưỡng, chuyên gia tâm lý, mỗi người một hợp đồng, mỗi người một ông chủ, và không ai chịu trách nhiệm tổng thể.

Tôi đã từng viết về cách một câu lạc bộ hạng trung ở Osaka tận dụng khoảng thời gian mùa giải bị hủy để xây dựng lại quy trình, và rồi thắng sáu trận liên tiếp khi bóng lăn trở lại. Bài học ở đó là quy trình tạo ra kết quả. Bài học ở đây đảo ngược: khi quy trình sụp đổ, hậu quả có thể là chết người. Và sự sụp đổ thường không đến từ một sai lầm lớn, mà từ việc mỗi người chỉ làm phần việc của mình trong khi không ai nhìn vào bức tranh tổng thể.

Nếu một phiên tòa như thế này dẫn đến thay đổi, tôi nghĩ thay đổi sẽ đến ở ba điểm. Thứ nhất, việc phân công trách nhiệm y tế rõ ràng cho mỗi vận động viên, với một người chịu trách nhiệm tổng thể thay vì một nhóm cùng tồn tại. Thứ hai, quy định bắt buộc về ghi chép và ý kiến thứ hai với những dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng. Thứ ba, thừa nhận rằng quyền tự quyết của vận động viên không xóa bỏ nghĩa vụ cảnh báo của bác sĩ — nó chỉ thay đổi cách cảnh báo được ghi nhận.

Ở châu Âu lẫn Nam Mỹ, tôi thấy các câu lạc bộ vẫn xử lý vấn đề y tế như một dịch vụ gia tăng chứ không phải một phần lõi của hiệu suất thi đấu. Mùa giải 2026 bị xóa sổ, và các đội bóng vẫn chưa học xong bài học về việc coi sức khỏe cầu thủ là yếu tố bên lề. Tôi đặt cược rằng các hiệp hội sẽ phải sửa lại tiêu chuẩn chăm sóc trong vài năm tới, vì áp lực pháp lý là thứ duy nhất khiến giới điều hành chuyển động.

Không thua là hơn, nhưng đôi khi thua mới là bài học

Trong bóng đá có một câu mà tôi vẫn nghe đầy ở các phòng họp báo: không thua là hơn. Đó là triết lý của những người đánh đổi rủi ro lấy điểm số, và tôi chưa bao giờ ưa nó trong cái nghĩa tuyệt đối. Ở San Isidro, triết lý đó hiện ra dưới một hình hài khác. Không quyết định là hơn. Không chịu trách nhiệm là an toàn. Không can thiệp là được biện minh.

Maradona năm 60 tuổi không còn là cầu thủ. Ông là một bệnh nhân đang sống dựa vào một mạng lưới y tế mà ông có thể sa thải bất cứ lúc nào và không ai ngăn cản. Phiên tòa này không chỉ phán xét một vài bác sĩ. Nó phán xét một mô hình mà cả ngành thể thao đang vận hành — nơi biểu tượng quốc gia đứng trên cả phác đồ điều trị, nơi bác sĩ sợ bệnh nhân hơn sợ bệnh tật, và nơi việc chờ vài ngày có thể được biện minh bằng một nguyên tắc đạo đức rất đẹp.

Đứa cháu trai mười bảy tuổi của tôi ở Osaka hỏi vì sao tôi, ở tuổi 68, vẫn viết về một phiên tòa cách Nhật Bản nửa vòng trái đất. Tôi cười và nói với nó rằng đó là vì bóng đá không kết thúc khi tiếng còi vang lên. Nó kết thúc khi không còn ai — kể cả tờ báo, kể cả bác sĩ, kể cả chính người bệnh — được phép đặt lại câu hỏi.

Câu hỏi ở lại trên bàn sau khi tôi bị tống ra khỏi phòng họp báo ở Tokyo. Và câu hỏi về Maradona sẽ ở lại trên bàn này rất lâu sau khi tòa tuyên án. Việc còn lại của chúng ta là trả lời nó trong từng phòng khám của từng câu lạc bộ — trước khi có người tiếp theo phải trả giá bằng mạng sống cho một hệ thống không ai cầm nhịp.