Nhật ký ASIAD 20 ngày 29/9: Sepak Takraw giành HCV, điền kinh trắng tay

Bầu không khí bên ngoài sân điền kinh Nagoya lúc 19 giờ 5 phút tối 29/9 mang hai gam màu đối lập. Trên khán đài nhà thi đấu cầu mây, tiếng hò reo vẫn còn vang khi lá cờ Việt Nam được kéo lên sau trận chung kết. Còn ở khu vực kỹ thuật của đường chạy, hai đội tiếp sức 4x400m của Việt Nam lặng lẽ bước vào ô xuất phát, nơi không có cờ, không có bài quốc ca, chỉ có bốn người và một cây gậy. Sân vận động trống rỗng không thiếu trận đấu – nó thiếu linh hồn được vay mượn từ tiếng hò reo. Trước đó khoảng ba giờ, môn cầu mây mang về cho thể thao Việt Nam tấm HCV thứ hai tại ASIAD 20. Trong trận chung kết diễn ra tại Nhật Bản, đội tuyển đánh bại Philippines với tỉ số 2-0, các ván 15-8 và 15-4. Chiến thắng này không bất ngờ nếu soi vào lịch sử đối đầu ở SEA Games, nơi Việt Nam thường chiếm ưu thế trước đối thủ cùng khu vực. Nhưng việc giành vàng ở một đấu trường châu lục vẫn là cột mốc quan trọng trong hành trình chuyên nghiệp hóa của bộ môn. ASIAD 20 diễn ra tại Aichi–Nagoya, lần đầu Nhật Bản đăng cai sau nhiều thập niên. Với đoàn thể thao Việt Nam, đây là kỳ đại hội châu lục được kỳ vọng sẽ cải thiện vị trí chung cuộc. Bản nhật ký ngày 29/9 ghi nhận chỉ tiêu 4 HCV vẫn còn thiếu hai. Trên bảng tổng sắp, đoàn đang có 2 HCV, 1 HCB và 17 HCĐ, đồng nghĩa với việc tích lũy huy chương đồng tốt hơn khả năng tập trung vàng. Mục tiêu 4 HCV vì thế là một bài toán khó, đặc biệt khi những tấm vàng còn thiếu phải đến từ ba môn boxing, bắn súng và cầu mây. Điền kinh xuất hiện trong bản tin với câu gọi ngắn gọn: không thành công. Dương Thị Thảo hạng 6 nhảy cao nữ, tiếp sức nữ 4x400m hạng 5, tiếp sức nam 4x400m hạng 8 và xếp cuối lượt chung kết. Không có huy chương nào được ghi nhận cho môn điền kinh tại ASIAD lần này. Là người viết về điền kinh, tôi đọc bản tin này với một cảm giác đặc biệt. Không có thời gian chạy, không có mức xà, không có số đo sức gió. Thành tích duy nhất là thứ hạng. Những con số chỉ kể một nửa câu chuyện; nửa còn lại nằm ở đôi chân run rẩy trên thảm cỏ. Nhưng khi không có bất kỳ con số nào, ngay cả nửa câu chuyện ấy cũng khó kể trọn vẹn. Với một người xuất thân từ thống kê, việc thiếu thông số thời gian là một điểm nghẽn. Tôi không thể tính khoảng cách giữa đội tiếp sức nữ của Việt Nam với nhóm dẫn đầu châu Á, gồm Nhật Bản, Ấn Độ, Bahrain và Trung Quốc. Tôi cũng không thể biết liệu hạng 5 nằm trong cự ly 15 hay 20 giây so với tốp 3. Nếu có số liệu, chúng ta có thể xác định đích đến; nếu chỉ có thứ hạng, chúng ta chỉ biết mình đang đứng ở phía bên kia của tấm gương. Hạng 5 của nữ và hạng 8 của nam phản ánh hai vấn đề khác nhau. Với nữ, việc vào chung kết là thành tích, nhưng vị trí giữa bảng cho thấy bốn vận động viên có tốc độ tốt nhưng không đủ sức cạnh tranh với các đội có chiều sâu tuyến hai. Với nam, về cuối trong một cuộc đua chung kết có nghĩa là đội tuyển đã vượt qua vòng loại nhưng là ứng viên yếu nhất trong số tám đội. Đây là hồ sơ của một nền điền kinh trung bình châu Á: vào chung kết, đứng ngoài huy chương. Trong điền kinh, một đội tiếp sức thường được đánh giá qua ba điểm: tốc độ tuyến một, kỹ thuật trao gậy và tinh thần thi đấu. Bản tin không cho biết tuyến một của Việt Nam hôm đó chạy cỡ nào. Nhưng vị trí cuối bảng của nam cho thấy ít nhất hai trong ba điểm đó chưa được giải quyết tốt. Ngược lại, với nữ, vị trí 5 có thể là kết quả hợp lý nếu các thành viên đều đạt trạng thái thể lực ổn định. Vì không có thông số, mọi khẳng định thêm đều chỉ là giả thuyết. Các đội mạnh thường dùng vòng loại để thử đội hình, còn đội yếu hơn dùng vòng loại để chạy hết sức. Việt Nam nằm ở nhóm thứ hai. Khi vào chung kết, kinh nghiệm trao gậy có thể giúp họ giữ vị trí, nhưng không đủ để tạo bất ngờ. Khoảng cách tốc độ trong cuộc chạy nước rút 400m giữa đội tuyển Việt Nam và các đội top đầu châu Á không thể xóa bằng sự dạn dày. Danh sách các vận động viên được nêu trong bản tin để lại một tín hiệu lớn. Những cái tên như Nguyễn Thị Ngọc, Quách Thị Lan, Nguyễn Thị Hằng, Tạ Ngọc Tưởng, Trần Nhật Hoàng được giới thiệu là cựu binh. Họ là những người đã đi qua nhiều kỳ SEA Games, nhiều kỳ ASIAD, từng chạm những đỉnh cao khu vực. Nhiều kỳ vọng vì thế được đặt lên vai họ. Kỳ vọng ấy không sai, nhưng nó không đủ để bù đắp cho việc thiếu một lớp vận động viên trẻ sẵn sàng thay thế. Tôi đã theo dõi nhiều giải điền kinh trong hai thập niên qua. Kinh nghiệm theo dõi thi đấu của tôi cho thấy một đội tiếp sức giàu kinh nghiệm có thể bù đắp việc thiếu tốc độ bằng kỹ thuật trao gậy. Nhưng bù đắp chỉ có giới hạn. Khi vận động viên bước sang bên kia dốc tuổi, sức mạnh và độ dẻo dai không còn nằm trong công thức tập luyện. Cơ thể là bản số liệu đáng tin nhất, và nó đang kể một câu chuyện không có trong bảng xếp hạng. Bản nhật ký ngày 29/9 ngoài cầu mây và điền kinh còn ghi nhận các lượt thi đấu ở bắn súng, bóng chuyền bãi biển, kurash và một số nội dung khác. Mật độ thi đấu cao là điều bình thường với một đoàn thể thao tầm trung, nhưng chính mật độ ấy phơi bày một chiến lược dàn trải: nhiều môn, nhiều hạng mục, nhưng chỉ một số ít có khả năng tranh vàng. Điều đáng chú ý trong bản tin không nằm ở việc điền kinh không có huy chương, mà nằm ở việc điền kinh bị xếp ra khỏi nhóm môn còn có thể mang vàng trong những ngày cuối. Bản tin chuyển hướng hy vọng sang boxing, bắn súng và cầu mây. Điền kinh biến mất khỏi danh sách ấy. Nói cách khác, chính cơ quan quản lý thể thao đã xóa tên bộ môn này khỏi bức tranh huy chương. Đây là một dữ kiện cấu trúc. Khi một liên đoàn không còn đặt điền kinh vào danh sách chờ huy chương, điều đó đồng nghĩa với việc không còn vận động viên đạt chuẩn tranh chấp tốp 3 trong các nội dung còn lại. Từ đó, câu hỏi nên chuyển từ tại sao không có huy chương sang hệ thống đã bắt đầu tìm người kế cận từ lúc nào. Nếu không có lứa 17, 18 tuổi đang chạy 400m với thành tích tiệm cận đàn anh, khoảng cách với châu Á sẽ còn nới rộng. Ngày 29/9 còn cho thấy một nghịch lý quen thuộc. Cầu mây giành vàng nhờ chiều sâu đội hình: nhiều nội dung, nhiều phương án, nhiều người thay thế. Điền kinh không có huy chương vì chiều sâu là thứ xa xỉ. Một đội tiếp sức chỉ cần một chân chạy yếu hoặc một pha trao gậy lỗi nhịp là đủ để rơi khỏi nhóm tranh chấp. Thành tích 5 và 8 vì thế không nên bị quy kết hoàn toàn cho thể lực hay tâm lý. Cầu mây ngược lại có thể bù đắp bằng chiến thuật, sự ăn ý trong những pha bóng tốc độ và lợi thế thể trạng trong từng trận đấu ngắn. Sự khác biệt giữa hai bộ môn trong cùng một ngày, cùng một đoàn thể thao, cho thấy cách thức giành huy chương châu Á đã thay đổi. Các môn dùng kỹ năng và chiến thuật xoay vòng đang dễ tính toán hơn các môn phụ thuộc vào tuyến thể lực có chiều sâu. Tôi từng lập bảng tính cho World Cup trước khi biết rằng khán đài không bao giờ nằm trong công thức. Những năm sau đó, tôi học thêm một điều: các cuộc đua tiếp sức không nằm trong bảng tính nếu không có từng chặng. Bất kỳ ai muốn hiểu vì sao đội tuyển nam về cuối, hay vì sao đội nữ dừng ở hạng 5, đều cần tách từng 400m. Bản tin không có dữ liệu đó. Vì vậy, tất cả những phán đoán cá nhân, kể cả của tôi, chỉ nên được coi là giả thuyết. Đặt bối cảnh rộng hơn, việc điền kinh Việt Nam trắng tay tại ASIAD 20 không nên bị coi là sự sụp đổ. Nó là một sự xác nhận: ở cấp độ SEA Games, Việt Nam có thể cạnh tranh ngôi đầu; ở cấp độ châu Á, các đội tuyển phải chạm trán những nền thể thao có hệ thống đào tạo dày đặc hơn nhiều. Khoảng cách ấy không xuất hiện trong một buổi chiều, nó được tạo ra từ nhiều chu kỳ đầu tư. Tấm HCV cầu mây là kết quả của những năm xây dựng chiến lược; việc điền kinh đứng ngoài bục huy chương cũng là kết quả của một chiến lược dở dang. Điền kinh vẫn là môn thể thao gốc của các kỳ Olympic, nhưng với một đoàn thể thao tầm trung, giá trị truyền thông của tấm HCV cầu mây không hề thấp hơn. Ngày 29/9 để lại một thông điệp: huy chương đến từ sự lựa chọn đúng môn, đúng thời điểm, đúng con người. Điền kinh Việt Nam chưa có bộ ba trùng hợp đó. Ở tuổi 42, tôi học được rằng mọi vận động viên đều là một nhà thơ không bao giờ xuất bản. Họ gửi gắm câu chữ bằng đôi chân, bằng nhịp thở, bằng những lần về đích không ai nhớ tên. Ngày 29/9, các nhà thơ ấy đã chạy trong một bản nhật ký mà họ chỉ xuất hiện ở phần phụ lục. Nhưng câu chuyện của họ vẫn quan trọng, bởi nó cho chúng ta biết hệ thống thể thao cần lắng nghe từ trước, thay vì chỉ chờ đợi những buổi lễ trao huy chương. Bài học lớn nhất từ ngày 29/9 không nằm ở màu sắc huy chương. Nó nằm ở sự phân bổ nguồn lực. Khi một bộ môn bị xóa khỏi danh sách kỳ vọng, niềm tin của công chúng cũng rời đi cùng bước chân vận động viên. Muốn thay đổi điều đó, không thể chỉ chờ một tài năng đặc biệt xuất hiện. Cần một cuộc tái cấu trúc từ tuyến trẻ, từ các cuộc thi đấu cấp tỉnh, từ việc ghi chép số liệu một cách nghiêm túc trong từng buổi tập. Đã đến lúc nói về điền kinh Việt Nam không bằng những trận thắng trong quá khứ, mà bằng câu hỏi về người sẽ chạy ở ASIAD 21. Nếu câu trả lời không có trong hệ thống đào tạo hôm nay, thì dù bao nhiêu kỳ vọng được đặt lên vai các cựu binh, tấm gương phía trước vẫn sẽ phản chiếu hình ảnh của một buổi tối tháng 9 tại Nhật Bản: cờ bay trên khán đài cầu mây, còn đường chạy lặng im.