V.League: Khi Ngoại Binh Không Còn Là Cứu Cánh

Trong ba trận gần nhất của một câu lạc bộ V.League mà tôi theo dõi qua màn hình từ Liverpool, số cầu thủ nội thi đấu trọn 90 phút chưa một lần vượt quá con số năm. Mùa giải trước, khi câu lạc bộ đó văng khỏi nhóm tranh chức sau một chuỗi trận thua, ban huấn luyện lặng lẽ đẩy ba ngoại binh vào đội hình xuất phát. Kết quả cuối trận vẫn không đổi, nhưng bảng thống kê thì đổi hoàn toàn: tỷ lệ chuyền thành công tăng, số pha tranh chấp thắng giảm mạnh. Khoảng cách giữa hai đường cong ấy chính là chỗ mà cái đám đông gọi là giải pháp thật ra chỉ là thuốc giảm đau. Tôi đã nhìn quá nhiều lần ở Ngoại hạng Anh để nhận ra khuôn mặt này. Nó trở lại, chỉ đổi áo đấu. Cái đồng thuận đang ngự trị ở bóng đá Việt Nam thì ai cũng nghe quen. Muốn thành tích, phải mua ngoại binh. Muốn trụ hạng, phải mua ngoại binh. Muốn tiến xa ở đấu trường châu lục, phải mua nhiều ngoại binh hơn nữa. Lập luận ấy có một phần sự thật ở tầng ngọn. Trong một giải đấu mà quỹ lương của phần lớn câu lạc bộ đến từ một nguồn tài trợ duy nhất là chủ sở hữu, thì việc mang về một tiền đạo đã có kinh nghiệm ở giải hạng nhì Bồ Đào Nha là cách nhanh nhất và rẻ nhất để mua về mười lăm bàn thắng. Đắt hơn nhiều so với đào tạo một tiền đạo nội trong sáu năm, và rủi ro thấp hơn nhiều so với việc trao suất đá chính cho một cầu thủ mười chín tuổi. Đây không phải một lựa chọn sai về mặt quản trị. Đây là một lựa chọn đúng trong một khuôn khổ bị bóp méo. Nhưng chính ở chỗ khuôn khổ bị bóp méo ấy, luận điểm của tôi mới bắt đầu tách khỏi số đông. Vấn đề không nằm ở chỗ mua ngoại binh, mà ở chỗ bán đi cái thứ đằng sau làn sóng mua ấy. Khi một câu lạc bộ quyết định ba suất đá chính thuộc về người nước ngoài, anh ta đang không chỉ chọn cầu thủ. Anh ta đang chọn cấu trúc của cả đội hình dự bị phía sau. Suất phát triển đội trẻ bị cắt. Suất cạnh tranh vị trí bị cắt. Và quan trọng hơn cả, suất đá chính ở vị trí mà một cầu thủ hai mươi hai tuổi người Việt cần để trưởng thành về mặt chiến thuật, bị chuyển giao cho một người đã trưởng thành từ sáu năm trước ở một quốc gia khác. Khi suất đó bị cắt khỏi một đội bóng, nó chỉ là một sự điều chỉnh. Khi nó bị cắt khỏi mười bốn đội bóng cùng lúc, trong cùng một mùa giải, đó là chính sách công nghiệp của nền bóng đá, dù không ai gọi tên nó như vậy. Và đây là chỗ dữ liệu bắt đầu tỏ thái độ. Bạn không cần xG tinh vi để thấy. Chỉ cần đếm số phút thi đấu của cầu thủ nội tại các vị trí quan trọng trong một mùa giải. Trong một thập kỷ tôi theo dõi bóng đá châu Á, không có giải nào mà đường biên chạy và đường hồi phục của cầu thủ nội chỉ đẹp ở đấu trường quốc nội, để rồi tan chảy trong hai mươi phút đầu của trận đấu cấp châu lục, lại là một giải có nền tảng thể lực đủ dày. Khoảng cách đó không phải vấn đề tinh thần. Nó là vấn đề nhịp độ. Cầu thủ nội được đá nhiều ở V.League sẽ đạt được sự ổn định về kỹ thuật, về vị trí, về nhịp điệu phòng ngự. Nhưng họ sẽ không bao giờ đạt tới mức thể lực đỉnh cao, bởi vì họ hiếm khi được đá liên tục ba trận mười ngày ở nhịp độ đòi hỏi Cao nhất. Khi trận đấu bắt họ chạy, họ sẽ đứt. Ở đó chính là mảng mà ngoại binh không thể vá được, bởi vì ngoại binh chuẩn bị cho từng trận cụ thể, chứ không chuẩn bị cho cả một thế hệ. Một mặt khác, cái giá phải trả thường rơi vào chính câu lạc bộ nhỏ, chứ không phải câu lạc bộ lớn. Ở đây, có một nghịch lý mà tôi ít thấy được nhắc tới. Một câu lạc bộ lớn mua ba ngoại binh đắt tiền thì vẫn giữ lại được một lò đào tạo trẻ tươm tất. Một câu lạc bộ nhỏ, để đủ sức cạnh tranh, phải dồn gần toàn bộ ngân sách vào ngoại binh, và đó là lúc lò đào tạo trẻ bị bỏ mặc. Đội bóng đó sống thêm được ba mùa, rồi chết lặng lẽ sau khi chủ đầu tư rút. Và khi nó chết, cầu thủ nội đã sáu tuổi nghề bơ vơ, còn cầu thủ nội hai mươi tuổi thì chưa từng được đá đủ nhiều để ra đi. Đó là cái chết hai đầu, và cả hai đầu đều là hệ quả của cùng một phản xạ mua về. Một thế hệ cầu thủ nội bị mắc kẹt giữa hai phản xạ ấy, và không ai gọi đó là hậu quả tài chính của cả một giải đấu. Đây là lúc tôi phải tự ngăn mình lại. Tôi có thể sai ở đâu? Tôi có thể sai ở chỗ dùng số phút thi đấu như một chỉ báo. Cầu thủ nội có thể được đá ít phút, nhưng đá ở vị trí ít áp lực, trong khi vẫn học được nhiều từ việc tập với ngoại binh có chất lượng cao. Tôi đã thấy ở các giải Bắc Âu, nơi ngoại binh đóng vai trò lão luyện, và cầu thủ nội vẫn trưởng thành thần tốc. Đó là một phản thí dụ mạnh. Tôi cũng có thể sai ở chỗ áp đặt mốc thời gian quá ngắn. Đào tạo trẻ mất tám đến mười năm; không ai có đủ kiên nhẫn để thấy kết quả trong một mùa giải. Và tôi thừa nhận một điều thứ ba: mùa giải hiện tại, ở cấp câu lạc bộ lẫn đội tuyển, đang đi vào giai đoạn phải chịu áp lực kết quả trước mắt. Giai đoạn này hiếm khi là thời điểm thích hợp cho bất kỳ cải cách nào. Bóng đá Việt Nam cần thêm một mùa giải ổn định, và thời điểm không ủng hộ việc dừng lại để suy nghĩ đường dài. Tôi không phải người đứng ở sân để hiểu hết áp lực ấy. Tôi chỉ đang nhìn từ một khoảng cách quá rộng. Còn một chỗ tôi nghi ngờ chính mình nhiều hơn cả chỗ vừa nói. Tôi có thể đang nhầm lẫn giữa một phản xạ cần phá vỡ và một hiện trạng đang tự chuyển động. Trong vài năm trở lại đây, số câu lạc bộ V.League bán cầu thủ nội cho các giải Đông Nam Á đã tăng lên. Đó là một tín hiệu nhỏ nhưng thật. Nó có nghĩa là đã có thị trường cho cầu thủ nội, và thị trường là chất xúc tác mạnh hơn mọi lời cảnh tỉnh. Nếu đúng như vậy, cái cần làm không phải là ép các câu lạc bộ dừng mua ngoại binh, mà là làm cho việc bán cầu thủ nội ra nước ngoài trở thành một dòng doanh thu ổn định. Khi một cầu thủ nội có thể bán được với giá năm trăm nghìn đô la, thì việc giữ anh ta đá chính không còn là quyết định tình cảm, mà là quyết định tài chính. Đó là con đường dài, ít hào nhoáng, nhưng lại là con đường duy nhất từng hiệu quả ở những giải đấu nhỏ. Và đó là lý do tôi vẫn viết. Không phải để nói rằng bóng đá Việt Nam đang chết. Nó không chết. Nó đang trong giai đoạn mà mọi lựa chọn ngắn hạn đều trông hợp lý, còn mọi lựa chọn dài hạn đều trông như một sự trốn tránh trách nhiệm. Đó là giai đoạn khó nhất trong bất kỳ hệ thống nào. Tôi đã từng nghĩ rằng bóng đá ở đâu cũng giống bóng đá ở Anh, chỉ khác cách gọi tên. Sai. Bóng đá Việt Nam có cấu trúc tài chính khác, nhịp độ giải đấu khác, vòng đời cầu thủ khác. Nhưng cái phản xạ mua về để vá víu thì giống hệt. Và tôi đặt cược tên mình vào một dự đoán, đúng như tôi đã làm với một tiền đạo Ai Cập chín năm trước: nếu mùa tới, số phút thi đấu của cầu thủ nội ở các vị trí tấn công lại giảm thêm, thì vấn đề không còn là câu lạc bộ nào mua nhiều hơn. Đó là cả một nền bóng đá đang tự đặt cược vào việc không phải tự đặt cược vào chính mình. Và bóng đá không tha thứ cho sự cẩu thả, không phải vì nó tàn nhẫn, mà vì nó không bao giờ cho ai làm lại từ đầu.