Sảnh cờ vắng người, và tiếng thở của một mùa giải

Chiếc đồng hồ trên bàn số bảy nhảy sang nước thứ bốn mươi mốt khi kim phút chỉ hai giờ mười lăm. Không tiếng vỗ tay. Không tiếng ai hét lên. Chỉ có tiếng gỗ chạm gỗ, khô và ngắn, như ngón tay gõ lên mặt bàn lim. Tôi ngồi ở hàng ghế thứ ba dành cho phóng viên, nơi góc nhìn nghiêng vừa đủ để thấy gương mặt người cầm quân trắng và bàn tay đang siết nhẹ cây bút của người ngồi đối diện. Hai mươi năm gắn với bàn cờ, mười lăm năm cầm bút, đây là lần đầu tôi nghe rõ đến vậy một thứ âm thanh chưa từng được ghi vào biên bản: tiếng thở của một mùa giải. Ngày thi đấu thứ chín. Sảnh thi đấu là một nhà đa năng được ngăn bằng vách nhựa, đủ chỗ cho sáu mươi bàn, nhưng chỉ ba mươi hai bàn còn người. Khán đài kê bốn dãy ghế, buổi chiều thứ Ba đếm được mười bảy người: bảy phụ huynh, ba huấn luyện viên của những đội đã bị loại, số còn lại là phóng viên và nhân viên kỹ thuật. Một giải cờ khác hẳn một trận bóng đá ở chỗ nó không có tiếng hò reo để bù đắp cho sự im lặng, nên sự im lặng buộc phải tự đứng vững. Và nó đứng vững thật, suốt chín ngày. Bàn số bảy có hai người. Người cầm quân trắng bốn mươi mốt tuổi, từng khoác áo đội tuyển quốc gia hơn một thập niên, giờ mở lớp dạy cờ ở Bình Dương, trên cổ tay trái quấn một miếng băng thun mỏng vì chứng viêm gân tái đi tái lại mỗi mùa giải. Người cầm quân đen mười lăm tuổi, đến từ một tỉnh miền núi phía Bắc, đôi tay lạnh cóng dù trời tháng Giêng chỉ se se, bên cạnh bàn đặt một chiếc túi vải nhỏ mà cậu không mở ra suốt ván. Tôi nhìn thấy ở họ hai đầu của một trục thời gian mà bất cứ ai từng ngồi trước bàn cờ đều phải đi qua: người đã đi hết đoạn dài, và người vừa mới bước vào. Bối cảnh của ván này không nằm ở bàn cờ. Anh thi đấu hai nội dung, cá nhân và đồng đội, trong khuôn khổ một đại hội thể thao toàn quốc có lịch nén lại thành mười ba ngày. Nói cách khác, mỗi ngày anh ngồi trung bình gần bảy giờ trước bàn, chưa kể hai giờ phân tích sau ván. Đó là lý do ván cờ bắt đầu bằng một lựa chọn khai cuộc rất lạ: anh né những hệ thống lý thuyết nặng mà cả hai bên đều thuộc lòng như bảng cửu chương, đưa ván đấu vào một nhánh ít lý thuyết, nhiều cấu trúc. Đổi lại, anh chấp nhận nhường đối thủ lợi thế không gian nhỏ, để giữ sức cho phần sau của ngày thi đấu. Đó là một quyết định mang tính sinh tồn, không phải một quyết định đẹp. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi suốt nhiều mùa, tôi nhận ra kiểu quyết định này xuất hiện ngày càng nhiều ở nhóm kỳ thủ trên ba mươi lăm tuổi: họ không chọn nước mạnh nhất theo máy, họ chọn nước ít đòi hỏi phải tính toán nhất trong điều kiện sức lực đang cạn. Thời gian kiểm soát chín mươi phút cộng ba mươi giây mỗi nước. Anh tiêu ba mươi tám phút cho đến nước thứ mười bốn, trong khi cậu bé mười lăm tuổi đi sáu nước liền trong bốn phút, tay gõ chuông nhanh như người đang gõ cửa. Sự đối lập này không hề nói rằng người trẻ tính sâu hơn. Trong phòng phân tích, các kỳ thủ chuyên nghiệp thường nói với nhau một câu ngắn: đối thủ trẻ có lý thuyết mua sẵn từ cơ sở dữ liệu, còn người già có bản đồ trong đầu. Cậu bé mười lăm tuổi dẫn ván đấu theo con đường đã học, chính xác và trôi chảy, cho đến khi anh rời khỏi cây lý thuyết ở nước hai mươi hai bằng một nước chấp nhận tổn thất cấu trúc. Bản đồ trong đầu người già bắt đầu lên tiếng đúng ở khoảnh khắc ấy. Trận đấu đi vào tàn cuộc với hình thế xe và tốt chống xe, loại hình mà các phần mềm đánh giá là hòa với xác suất rất cao, nhưng con người không đánh cờ bằng xác suất. Họ đánh bằng đồng hồ và bằng gan. Anh đặt tốt lên ô thứ năm, chủ động tạo một cấu trúc méo mó, biến một thế hòa kỹ thuật thành một bài kiểm tra kiên nhẫn. Cậu bé phòng ngự đúng trong mười một nước, đến nước thứ mười hai thì hụt một ô, đúng một ô, và bàn cờ đổi màu. Kết quả không có gì ồn ào. Hai người bắt tay, cậu bé cúi đầu chào, anh ghi biên bản rồi đứng dậy đi về phía hành lang. Không ai vỗ tay. Nhưng tôi để ý một chi tiết mà mãi sau vẫn nhớ: khi người cha của cậu bé bước lại gần, anh dừng lại, cúi xuống nói với cậu một câu rất ngắn, rồi rút từ túi áo ra một viên kẹo ngậm, đặt vào tay cậu. Sân cỏ không chỉ có bóng, mà còn có những vết chai của đời người; bàn cờ cũng vậy. Điều đáng nói là phần lớn người hâm mộ sẽ chỉ nhớ một trong hai con người ấy. Câu chuyện về thần đồng mười lăm tuổi hấp dẫn hơn, dễ kể hơn, và dễ được chia sẻ hơn. Câu chuyện về người bốn mươi mốt tuổi quấn băng cổ tay thì bị xếp vào ngăn ký ức trang trọng nhưng ít người mở. Đó là điểm mù quen thuộc: chúng ta tôn thờ tuổi trẻ như một lời hứa và lãng quên tuổi trung niên như một lời nhắc. Trong khi sự thật nằm ở chỗ khác: cả hai người cùng ngồi trong một sảnh vắng, cùng chịu một cái lịch thi đấu do người khác vạch ra, và chỉ một trong hai được truyền thông đứng về phía mình. Ở đây cần nói rõ một điều mà giới chuyên môn thường né. Cụm từ quản lý tải đang được dùng như một thứ khoa học trung tính, nhưng trong phần lớn trường hợp nó là một phép tính kinh tế: ai được nghỉ, ai phải đánh, ai phải xuất hiện trong các trận giao hữu và sự kiện quảng bá. Ở bộ môn đồng đội, việc tăng số lượt thay người khiến hiệp hai của một trận bóng đá trở thành một cuộc chiến tiêu hao, nơi đội hình sâu sống sót và đội hình mỏng gục ở phút bảy mươi. Ở cờ vua, cơ chế tương đương là số ván phải đấu trong một ngày. Không ai gọi đó là quản lý tải, nhưng bản chất giống hệt nhau. Và lãng mạn hóa nó thành khoa học là cách nhanh nhất để không ai phải chịu trách nhiệm về cái lịch. Tôi từng chứng kiến điều ngược lại vào một buổi chiều ở Volgograd. Mười lăm nghìn người Iceland vỗ tay kiểu Viking suốt bảy phút sau khi đội họ thua hai bàn và bị loại. Chiếc vỗ tay Viking vang lên giữa thất bại, tôi chợt hiểu bóng đá không hứa hẹn chiến thắng. Nhưng ở đây, trong sảnh cờ, không có nhịp dậm chân nào cả. Khi không có khán giả, môn thể thao này trở về với tiếng thở của chính nó. Và tôi, kẻ sống bằng cách viết về những tiếng vỗ tay, phải học lại cách viết về sự vắng mặt của chúng. Người bốn mươi mốt tuổi ấy không còn tính nhanh như xưa, nhưng từng nước đi đều là một câu chuyện chưa kể. Tuổi tác không tắt đi tình yêu bàn cờ, chỉ đổi màu thôi. Thời đại của máy móc khiến các kỳ thủ trẻ mạnh hơn, chính xác hơn, và cũng giống nhau hơn. Điều còn lại để phân biệt một người này với một người khác là những gì họ làm khi đồng hồ cạn, khi tay mỏi, khi không còn ai đứng sau lưng. Không phải phẩm chất anh hùng. Chỉ là thói quen được rèn từ rất lâu. Mùa giải còn mười một vòng nữa. Cậu bé sẽ còn thắng nhiều ván, sẽ được gọi lên đội tuyển, sẽ có người tài trợ và những tấm ảnh. Người đàn ông bốn mươi mốt tuổi sẽ còn quấn băng cổ tay, còn ngồi hai giờ phân tích sau mỗi ván, còn đặt viên kẹo vào tay những đứa trẻ thua cuộc. Có lẽ điều đáng theo dõi trong phần còn lại của mùa giải không nằm ở bảng xếp hạng, mà ở chỗ liệu ban tổ chức có chịu nhìn vào những chiếc ghế trống để hiểu rằng thể thao cần người theo dõi, chứ không chỉ cần người chiến thắng.