V.League và cú lừa tử tế của những ông bầu: năm quyền thay người không cứu nổi nền bóng đá

Phút 71, đội chủ nhà tung cùng lúc ba quyền thay người. Ghế kỹ thuật đối diện chỉ còn đúng một cầu thủ dự bị đủ sức đá chính. Hai mươi phút sau, tỷ số đổi chiều, khán đài vỡ ra, và tôi ngồi ở khán đài B cầm cuốn sổ tay, tự hỏi một câu mà không ai trong phòng họp báo muốn nghe: bao nhiêu trận V.League mùa này được định đoạt không phải bằng chiến thuật, mà bằng ví tiền trên băng ghế dự bị?

Năm quyền thay người. Cái thứ được cả nền bóng đá Việt Nam gọi là tiến bộ, là cho đội hình dày cơ hội, là giảm chấn thương. Tôi không phủ nhận. Tôi chỉ nói phần không ai muốn nói: năm quyền thay người biến hai mươi phút cuối thành một cuộc chiến tiêu hao, nơi đội giàu được quyền bắn trước. Cải cách vì cầu thủ, trong một giải đấu mà túi tiền quyết định chất lượng dự bị, tự động trở thành cải cách vì đội giàu.

Ở tuổi 42, tôi vẫn viết như thể mỗi trận đấu là trận cuối cùng mình được sống. Chính vì thế tôi không thể ngồi yên nhìn một ý tưởng đúng bị biến thành vũ khí của kẻ mạnh.

Trước khi mổ xẻ, hãy nói cho rõ cái sân khấu. V.League 1 là giải chuyên nghiệp cao nhất của Việt Nam, vận hành theo mô hình mà doanh thu bản quyền truyền hình khiêm tốn so với chi phí, và phần lớn ngân sách đội bóng đến từ một nguồn duy nhất: ông bầu. Đây không phải bí mật. Hoàng Anh Gia Lai gắn với bầu Đức. Sông Lam Nghệ An từng gắn với một dòng họ. Becamex Bình Dương gắn với một tập đoàn. Thép Xanh Nam Định, Viettel, Công An Hà Nội, Thanh Hóa — mỗi cái tên là một cấu trúc sở hữu mà ở đó mối quan hệ giữa người chủ và đội bóng quan trọng hơn mọi bản báo cáo tài chính.

Điều đó nghĩa là gì trên sân cỏ? Nghĩa là chất lượng đội hình không được phân bổ theo logic của thị trường, mà theo logic của tấm séc. Đội có ông bầu hào phóng mua được hai, ba cầu thủ nội chất lượng cùng lúc, thậm chí giữ một tuyển thủ quốc gia trên ghế dự bị để phòng hờ. Đội nghèo thì mỗi vị trí chỉ có một người, và người dự bị là một cầu thủ trẻ hoặc một người đá trái kèo.

Tôi đã xem đủ nhiều mùa V.League để thấy quy luật hình thành: đội mạnh giành chiến thắng ở 15 phút đầu hoặc ở 20 phút cuối, rất hiếm khi ở giữa trận. Và 20 phút cuối chính là lãnh địa của năm quyền thay người.

Hãy tưởng tượng một huấn luyện viên có trong tay băng ghế dự bị gồm: một tiền đạo nhập tịch từng đá ở Đông Nam Á, một tiền vệ trung tâm hơn 30 tuổi đọc trận đấu tốt, và một cầu thủ chạy cánh trẻ. Khi trận đấu còn 20 phút, ông ấy tung cả ba vào cùng lúc, đổi hoàn toàn nhịp độ tấn công. Đối thủ của ông ấy, một đội ngân sách thấp, không có gì để đáp trả ngoài việc kéo thấp đội hình và cầu mong trụ được.

Đó không phải bóng đá. Đó là trận đánh giữa một người có đạn và một người hết đạn.

Nhưng khoan. Tôi sẽ không ngồi đây ca ngợi một thời đại huyễn hoặc nào trước đây, cái kiểu nhớ nhung ba quyền thay người như một thiên đường bình đẳng, bởi vì điều đó cũng sai nốt. Ba quyền thay người tàn nhẫn theo cách khác: nó biến chấn thương thành án tử, và nó buộc cầu thủ phải đá khi đã kiệt sức vì sợ không có người thay. Cái đúng ở đây không phải quay về ba, mà là nhìn thẳng vào việc năm quyền thay người đã biến băng ghế dự bị thành một thị trường có người mua kẻ bán.

Và thị trường đó vận hành thế nào? Hãy nhìn vào cách các đội giàu xây dựng đội hình. Họ không còn mua đội hình chính, họ mua hai đội hình. Một đội để đá chính, một đội để tạo khác biệt sau phút 70. Chi phí cho đội thứ hai đó không hề nhỏ, và nó chỉ khả thi với những câu lạc bộ có dòng tiền đều đặn từ ông bầu. Kết quả là một khoảng cách được nhân lên, không phải khoảng cách về chất lượng 11 người, mà là khoảng cách về chất lượng 16 người.

Và đây là điểm mấu chốt mà tôi muốn cả nền bóng đá Việt Nam nghe cho rõ: V.League không bị chia rẽ bởi tiền, nó bị chia rẽ bởi chiều sâu đội hình, và năm quyền thay người là chiếc kính lúp làm khoảng cách đó nở to gấp đôi.

Bạn có thể kiểm chứng bằng mắt thường. Những đội vô địch V.League trong các mùa gần đây đều có hai đặc điểm chung: một bộ khung đá chính ổn định, và một băng ghế dự bị có thể tự mình thay đổi một hiệp đấu. Đó không phải trùng hợp. Đó là hệ quả toán học của một luật thi đấu được thiết kế cho bóng đá châu Âu với ngân sách truyền hình khổng lồ, rồi đặt nguyên xi vào một giải đấu mà đội bóng sống nhờ tình thương của một cá nhân.

Tôi không trách các ông bầu. Thật lòng đấy. Không có họ, V.League đã sụp từ lâu. Nhưng chính vì nền bóng đá phụ thuộc vào họ, mọi cải cách đều phải đặt câu hỏi: cải cách này có làm khoảng cách giữa kẻ có tiền và người không tiền rộng thêm không? Năm quyền thay người trả lời: có.

Giờ hãy nói về chuyện xuất ngoại, vì nó liên quan trực tiếp đến câu chuyện chiều sâu đội hình. Khi Công Phượng sang Nhật Bản, khi Quang Hải sang Pháp, khi Văn Hậu sang Hà Lan, cả nước ăn mừng. Và tôi ăn mừng cùng họ. Nhưng tôi cũng tự hỏi: tại sao một đội bóng V.League lại không thể trả đủ để giữ cầu thủ hay nhất của mình ở lại, đồng thời vẫn xây được một băng ghế dự bị đủ dày?

Câu trả lời nằm ở cấu trúc doanh thu. Một câu lạc bộ V.League sống bằng tài trợ của ông bầu và một phần tiền bản quyền nhỏ. Không có ngày bán vé đủ lớn. Không có doanh thu thương mại đủ lớn. Không có hệ thống đào tạo bán cầu thủ nuôi câu lạc bộ, theo cách các học viện ở châu Âu hay Nam Mỹ làm. Vì thế, khi có đội nước ngoài trả lương cao hơn, câu lạc bộ Việt Nam gần như không có lá chắn nào để giữ người. Nói cách khác, việc cầu thủ Việt xuất ngoại không phải là dấu hiệu nền bóng đá mạnh, mà là dấu hiệu nền bóng đá không tự nuôi được tài năng của chính mình.

Tôi biết câu đó sẽ làm nhiều người khó chịu. Nhưng tôi nói trước: tôi dùng chính lập luận này để bênh vực bóng đá Việt Nam, không phải để dìm nó. Bởi vì nếu cầu thủ ra nước ngoài chỉ vì tiền, thì vấn đề nằm ở cấu trúc giải đấu. Còn nếu họ ra nước ngoài để va chạm, để học, để lớn, thì đó là con đường đúng. Vấn đề là ta không được phép nhầm lẫn hai điều đó. Ta không được lấy chuyện cầu thủ phải đi làm thuê ở giải khác để che đi việc giải nhà không đủ tiền trả cho họ.

Và nếu bạn nghĩ chỉ có tiền mới quan trọng, thì hãy nhìn vào các học viện. Hoàng Anh Gia Lai từng làm một điều mà rất ít câu lạc bộ Đông Nam Á dám làm: dồn tiền vào một lứa cầu thủ trẻ, cho họ lớn lên cùng nhau, cho họ ra mắt đội một cùng nhau. Nutifood làm điều tương tự với một học viện theo mô hình châu Âu. Viettel, với bản chất là một câu lạc bộ thể thao của một tập đoàn quốc phòng, có một cơ sở đào tạo trẻ rộng khắp. Công An Hà Nội, mới nổi trong vài năm gần đây, xây dựng đội bóng bằng cách mua lại và gom tuyển thủ quốc gia.

Ba mô hình khác nhau. Một là đào tạo từ gốc. Một là mua lại ngôi sao. Một là kết hợp. Cả ba đều đang tồn tại song song trong cùng một giải đấu, và tất cả đều phụ thuộc vào một nguồn lực duy nhất: thiện chí của người đứng sau. Đó là một mô hình mong manh. Nó tồn tại được chỉ vì những người đó còn yêu bóng đá. Ngày họ ngừng yêu, câu lạc bộ biến mất.

Đây là lý do tôi luôn nói với độc giả của mình rằng V.League không thiếu tiền. Nó thiếu cơ chế. Nó thiếu một cấu trúc trong đó câu lạc bộ có thể tự sống bằng doanh thu của chính mình, tự trả lương cho cầu thủ bằng tiền bán vé, bán áo đấu, bán bản quyền, bán cầu thủ trẻ cho nước ngoài. Bao giờ những khoản đó còn nhỏ hơn tấm séc của ông bầu, thì mọi bàn thắng ở 20 phút cuối vẫn sẽ là bàn thắng của kẻ giàu.

Và năm quyền thay người chỉ là biểu hiện rõ nhất của căn bệnh đó, không phải nguyên nhân.

Giờ đến phần tôi có thể sai. Tôi muốn dành phần này một cách nghiêm túc, vì một hot-take không có phần tự phản biện chỉ là một tiếng hét.

Thứ nhất, có thể tôi đang đánh giá thấp giá trị của năm quyền thay người. Ở một giải đấu mà lịch thi đấu dày đặc, cầu thủ phải đá trên nhiều mặt trận, khí hậu nóng ẩm, thì việc cho phép huấn luyện viên xoay tua nhiều hơn là bảo vệ sức khỏe cầu thủ. Nếu không có năm quyền thay người, chấn thương có thể nhiều hơn, và một nền bóng đá đang xây dựng lực lượng cho đội tuyển quốc gia không thể đánh đổi sức khỏe cầu thủ lấy sự công bằng trên bảng xếp hạng.

Thứ hai, có thể khoảng cách giàu nghèo mà tôi mô tả không phải do luật thay người, mà chỉ là bản chất của bóng đá chuyên nghiệp. Ở bất kỳ giải đấu nào trên thế giới, đội giàu cũng có băng ghế dự bị tốt hơn. Nếu vậy, thì vấn đề không nằm ở luật, mà nằm ở chỗ V.League chưa có cơ chế chia sẻ doanh thu đủ mạnh để bù đắp cho khoảng cách đó. Cơ chế chia sẻ bản quyền, quỹ hỗ trợ đội trẻ, giới hạn trần lương — những thứ đó mới là công cụ thật.

Thứ ba, và đây là điều tôi sợ nhất: có thể tôi đang nhìn V.League bằng con mắt của người London, nơi giải đấu là một ngành công nghiệp và câu lạc bộ là một doanh nghiệp. Còn ở Việt Nam, bóng đá vẫn là một chuyện tình. Nếu vậy, thì mọi phân tích tài chính của tôi đều lạc điệu, và điều duy nhất tôi nên làm là im lặng, ngồi xuống, và xem bóng đá như một người hâm mộ.

Tôi nói những điều này không phải để thoái thác. Tôi nói để độc giả biết rằng tôi ý thức được mình đang đứng ở đâu. Khi bóng ngừng lăn giữa đại dịch, tôi tự hỏi: mình yêu bóng đá hay yêu cảm giác được nói? Và câu trả lời trung thực nhất là: tôi yêu cả hai, nhưng tôi yêu bóng đá trước.

Vậy tôi đoán gì tiếp theo?

Tôi đoán rằng trong hai mùa tới, sẽ có ít nhất một câu lạc bộ V.League đưa ra một đề xuất chính thức về việc giới hạn số cầu thủ nước ngoài được phép có mặt trên băng ghế dự bị, hoặc về một cơ chế chia sẻ doanh thu bản quyền công bằng hơn. Đề xuất đó sẽ bị gọi là bảo hộ, là cản trở sự chuyên nghiệp. Nhưng nếu nó được thông qua, nó sẽ buộc các đội giàu phải đào tạo nhiều hơn thay vì mua nhiều hơn, và đó là điều tốt cho bóng đá Việt Nam trong mười năm tới.

Tôi cũng đoán rằng việc cầu thủ Việt Nam sang Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan sẽ còn tăng, không giảm. Và tôi không xem đó là thảm họa. Tôi xem đó là một dòng chảy tự nhiên của tài năng trong một thị trường mà nơi nào trả đủ thì người ta đến. Nếu V.League muốn giữ người, nó phải trả đủ. Và muốn trả đủ, nó phải tự kiếm tiền. Và muốn tự kiếm tiền, nó phải ngừng tin rằng ông bầu sẽ mãi hào phóng.

Cuối cùng, tôi đoán rằng sẽ có một đội bóng nhỏ, không có nhiều tiền, làm được một điều khiến cả giải phải nhìn lại. Không phải bằng cách mua cầu thủ, mà bằng cách xây một lối chơi không phụ thuộc vào băng ghế dự bị. Bởi vì bóng đá luôn để lại chỗ cho kẻ biết mình có gì và biết dùng nó đúng cách.

Còn tôi, tôi sẽ vẫn ngồi ở khán đài B, cầm cuốn sổ, và ghi lại từng phút 71 mà tôi được chứng kiến. Một hot-take đúng không làm nên tên tuổi. Một hot-take sai, đúng lúc, mới là huyền thoại. Nhưng tôi hy vọng mình sẽ không cần phải viết thêm một bài xin lỗi nào nữa về V.League.

Và nếu bạn đang đọc dòng này, hãy tự hỏi một câu: đội bóng bạn yêu có đủ người để đá 20 phút cuối không? Nếu câu trả lời là không, thì vấn đề không phải ở năm quyền thay người. Vấn đề ở chỗ không ai chịu trả tiền để bạn có câu trả lời khác.