IMF, Pakistan và bóng đá: khi ngân sách quốc gia chạm tới sân cỏ

Chuyến bay chở đoàn công tác của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) hạ cánh xuống Islamabad trong một buổi sáng mà thành phố còn chưa kịp nóng. Trong ba ngày sau đó, những người ngồi trong phòng họp của Bộ Tài chính sẽ lật từng trang hồ sơ mang hai chữ viết tắt: EFF và RSF. Họ sẽ đối chiếu chúng với chỉ tiêu thu ngân sách, với giá điện, với giá khí đốt, với khoản trợ giá nhiên liệu, với nợ công. Cuối cùng, họ sẽ ký hoặc không ký một thỏa thuận cấp nhân viên. Không ai trong căn phòng ấy mang theo giày đinh.

Cách đó gần một nghìn cây số, ở vùng ngoại vi Karachi, một nhóm thanh niên vẫn đá bóng vào lúc năm giờ chiều. Mặt sân không có cỏ, chỉ có đất nện đã mòn thành những vệt sẫm. Đèn pha không có, nên trận đấu phải kết thúc trước khi trời tắt nắng, và vào mùa đông, điều đó có nghĩa là họ chỉ có chưa đầy bảy mươi phút. Bóng lăn trên nền đất, nảy lệch, và người nhận bóng phải đoán trước quỹ đạo thay vì tin vào nó.

Tôi kể hai cảnh ấy cạnh nhau vì chúng thuộc về cùng một câu chuyện. Người ta thường tách kinh tế vĩ mô ra khỏi thể thao, coi đó là hai thế giới riêng: một bên là những chỉ tiêu có thể làm sập một chính phủ, một bên là trò chơi của những đứa trẻ. Nhưng ở những quốc gia sống bằng các chương trình tài chính quốc tế, hai thế giới ấy dùng chung một chiếc ví. Và khi chiếc ví bị thắt lại, thứ biến mất đầu tiên thường không phải quốc phòng, cũng không phải giáo dục phổ thông. Thứ biến mất đầu tiên là ánh đèn trên sân bóng.

Bối cảnh: hai chữ viết tắt và một dòng ngân sách không ai đọc to

Muốn hiểu vì sao một cuộc họp ở Islamabad lại chạm tới một sân đất nện ở Karachi, cần nói rõ vài khái niệm nền tảng, bởi tôi biết rằng rất nhiều người đọc tin thể thao — kể cả những người trông rất am hiểu — vẫn lướt qua chúng mà không thực sự nắm được.

EFF là viết tắt của Extended Fund Facility, tạm dịch là Cơ chế Tài trợ Mở rộng. Đây là công cụ cho vay trung hạn của IMF, thiết kế cho những quốc gia có vấn đề cán cân thanh toán kéo dài, tức là tình trạng nhập nhiều hơn xuất, nợ tới hạn nhiều hơn dự trữ ngoại hối, trong một khoảng thời gian dài chứ không phải một cú sốc ngắn. RSF là Resilience and Sustainability Facility, Cơ chế Chống chịu và Bền vững, gắn với các khoản chi ứng phó biến đổi khí hậu và củng cố thể chế. Article IV là cuộc kiểm tra sức khỏe kinh tế định kỳ mà IMF thực hiện với mọi thành viên, không phân biệt giàu nghèo. Staff-Level Agreement là thỏa thuận sơ bộ giữa đoàn công tác và chính phủ sở tại, còn phải chờ Ban Điều hành phê duyệt mới trở thành tiền thật.

Theo bản tin của Business Recorder tổng hợp, đoàn công tác lần này tới để rà soát lại các chương trình nói trên, và trong các con số được nhắc tới có khoản giải ngân một tỷ USD, khoản hai trăm triệu USD từ cơ chế khí hậu, và một cấu trúc tài trợ tổng thể lên tới 4,8 tỷ USD. Bộ trưởng Quốc vụ Bộ Tài chính Bilal Azhar Kayani là một trong những gương mặt xuất hiện trong các cuộc trao đổi. Với độc giả tài chính, đây là bản tin thường nhật. Với tôi, đây là một chỉ dấu về thời tiết.

Vì các chương trình ấy không chỉ nói về tiền. Chúng nói về thứ tự ưu tiên. Một chương trình EFF đi kèm các cam kết: tăng thuế hoặc mở rộng cơ sở thuế, cắt trợ giá năng lượng, kiểm soát chi thường xuyên, đặt trần cho thâm hụt. Những cam kết đó không tự động chạm tới bóng đá. Không có điều khoản nào trong văn bản IMF viết rằng hãy đóng cửa một sân tập. Nhưng khi mọi dòng chi đều bị soi dưới cùng một kính lúp, thì dòng chi nào không có người bảo vệ sẽ bị gạch.

Và bóng đá ở phần lớn các quốc gia đang phát triển không có người bảo vệ trong phòng họp ngân sách.

Điều gì thực sự xảy ra với một nền bóng đá khi ngân sách bị siết

Tôi từng ngồi rất lâu trước bảng số liệu của một liên đoàn bóng đá nhỏ, cố tìm xem nguồn thu nào là nguồn thu chết người — tức là nguồn thu mà nếu mất đi, cả hệ thống sụp trong vòng mười tám tháng. Câu trả lời gần như luôn giống nhau, và nó khiến tôi bất ngờ lần đầu tiên: nguồn thu dễ đứt nhất không phải tiền tài trợ quốc tế, mà là khoản đối ứng nội địa.

Cơ chế tài trợ của FIFA, mang tên FIFA Forward, hoạt động theo chu kỳ bốn năm và chuyển tiền cho mọi liên đoàn thành viên, kể cả những liên đoàn nhỏ nhất. Các liên đoàn châu lục như AFC cũng có những chương trình riêng. Số tiền ấy không lớn so với ngân sách một quốc gia, nhưng nó ổn định và có thể dự đoán được. Vấn đề nằm ở điều kiện đi kèm: để nhận được tiền, liên đoàn thường phải chứng minh rằng mình có sân, có nhân sự, có hệ thống giải, có khả năng vận hành. Nghĩa là phải có một phần hạ tầng do nhà nước hoặc do khu vực tư nhân trong nước lo.

Khi ngân sách quốc gia bị siết, phần đối ứng ấy biến mất trước tiên. Tiền quốc tế vẫn còn đó, nằm im trong một tài khoản, chờ một điều kiện không bao giờ được đáp ứng. Tôi đã thấy những cơ sở vật chất được phê duyệt từ năm này qua năm khác mà không một viên gạch nào được đặt xuống, bởi vì khoản đối ứng ba mươi phần trăm không ai duyệt.

Pakistan là một trường hợp đáng đọc kỹ, không phải vì nó đặc biệt tệ, mà vì nó đặc biệt rõ.

Bóng đá Pakistan có một lịch sử bị ngắt quãng bởi chính trị nội bộ của liên đoàn. FIFA từng đình chỉ quyền thành viên của Liên đoàn Bóng đá Pakistan hai lần trong thập niên vừa qua, mỗi lần vì lý do can thiệp từ bên thứ ba, và mỗi lần đình chỉ là một lần mọi khoản chuyển tiền, mọi suất tham dự, mọi quyền tổ chức bị đóng băng. Sau các lần ấy, FIFA bổ nhiệm ủy ban chuẩn hóa để điều hành tạm thời. Một ủy ban chuẩn hóa có thể sửa được điều lệ. Nó không thể sửa được một thế hệ cầu thủ đã đi qua tuổi mười tám trong lúc hệ thống giải không tồn tại.

Rồi đến vòng loại World Cup 2026. Đội tuyển nam Pakistan lần đầu tiên trong lịch sử vượt qua một vòng loại của giải vô địch thế giới, một cột mốc mà phần lớn báo chí quốc tế chỉ dành cho nó một dòng. Tôi nhớ mình đã xem trận ấy trên một đường truyền chập chờn, khán đài không đông, và điều đọng lại không phải một pha bóng. Điều đọng lại là khoảnh khắc các cầu thủ đứng lại sau tiếng còi mãn cuộc, không ai chạy, không ai gào, họ chỉ đứng và nhìn nhau như những người vừa tìm thấy thứ mình tưởng đã mất.

Rồi họ bước vào vòng loại thứ hai, gặp những đối thủ ở một đẳng cấp khác, và thua. Điều đó không có gì đáng ngạc nhiên. Điều đáng ngạc nhiên là họ đã ở đó.

Khoảng cách giữa hai sự thật này — một đội tuyển vừa tạo ra cột mốc lịch sử, và một liên đoàn vẫn không có nổi một hệ thống giải ổn định cho lứa U-19 — chính là khoảng cách mà các chương trình tài chính quốc tế không đo được.

Vấn đề không nằm ở số tiền, mà ở cấu trúc thời gian

Đây là điểm tôi muốn dành nhiều chữ nhất, bởi nó là phần khó nhìn thấy nhất và cũng là phần quyết định nhất.

Một chương trình EFF điển hình kéo dài ba năm, có thể gia hạn tới bốn. Một chu kỳ phát triển cầu thủ chuyên nghiệp, tính từ lúc một đứa trẻ mười hai tuổi bước vào một lò đào tạo tử tế cho tới lúc nó có thể chơi ở cấp độ quốc gia, kéo dài tám đến mười năm. Một thế hệ bóng đá — hiểu theo nghĩa một nhóm cầu thủ đủ dày để tạo ra một đội tuyển có bản sắc — cần mười hai đến mười lăm năm.

Hai con số này không khớp với nhau. Và chúng không khớp theo một cách rất cụ thể: chu kỳ ba năm luôn có thể chứng minh rằng mình đã hoàn thành nhiệm vụ, còn chu kỳ mười lăm năm luôn bị đánh giá là chưa có kết quả. Khi một chính phủ phải chọn giữa hai loại chi tiêu này, lựa chọn gần như luôn nghiêng về phía có thể báo cáo. Bóng đá không thể báo cáo trong ba năm. Nó chỉ có thể báo cáo bằng một thế hệ.

Tôi nhận ra điều này lần đầu khi làm việc với một bảng dữ liệu về các quốc gia từng nhận hỗ trợ phát triển bóng đá quy mô lớn trong hai thập niên. Có một mẫu hình khiến tôi phải dừng lại và đọc lại ba lần. Các quốc gia tăng chi cho bóng đá mạnh nhất trong giai đoạn đầu thường tụt lại trong giai đoạn sau, không phải vì họ tiêu sai, mà vì họ tiêu vào những thứ có thể nhìn thấy: sân vận động, trung tâm huấn luyện, hợp đồng huấn luyện viên ngoại. Những thứ ấy cần được nuôi bằng một thứ khác — một hệ thống giải đấu địa phương có khán giả trả tiền, một tầng huấn luyện viên cơ sở được trả lương đủ sống, một trường học cho trẻ em trong độ tuổi mười đến mười lăm — và thứ ấy thì không ai tài trợ, vì nó không chụp ảnh được.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, kể cả những trận ở các giải mà tôi không nói được ngôn ngữ bình luận, tôi rút ra một quan sát đơn giản: chất lượng của một nền bóng đá nằm ở tầng thứ ba, không phải tầng thứ nhất. Tầng thứ nhất là đội tuyển quốc gia. Tầng thứ hai là giải vô địch quốc gia. Tầng thứ ba là bóng đá học đường và các giải phong trào. Tầng thứ ba là tầng duy nhất gần như không bao giờ xuất hiện trong bất kỳ cuộc đàm phán tài chính nào, và cũng là tầng duy nhất mà sự biến mất của nó chỉ được phát hiện mười năm sau.

Ở Pakistan, tầng thứ ba từng bị đóng băng theo đúng nghĩa đen trong những năm liên đoàn bị đình chỉ. Không có giải trẻ cấp quốc gia. Không có danh sách triệu tập. Không có gì để một đứa trẻ mười bốn tuổi ở Quetta hay Peshawar hướng tới.

Có một cái tên tôi luôn nghĩ tới khi viết về chuyện này: Zesh Rehman, người gốc Pakistan, từng chơi ở Premier League trong màu áo Fulham, sau đó trở về khoác áo đội tuyển quốc gia và về sau làm huấn luyện viên. Anh là bằng chứng rằng cầu thủ Pakistan không thiếu tố chất. Anh cũng là bằng chứng rằng con đường ấy, trong hai thập niên, gần như chỉ có một người đi được. Một nền bóng đá chỉ sản sinh được một người trong hai mươi năm thì vấn đề chưa bao giờ nằm ở con người.

Điểm mù: khi tiền nhiều và tiền ít cùng thất bại theo một cách

Đến đây tôi phải kể một câu chuyện khác, câu chuyện mà phần lớn độc giả sẽ thấy quen hơn.

Trong cùng khoảng mười năm mà ngân sách công ở nhiều quốc gia bị siết, một khu vực khác trên thế giới đổ vào bóng đá số tiền lớn chưa từng có. Saudi Pro League chiêu mộ một loạt ngôi sao đã qua đỉnh cao sự nghiệp bằng những bản hợp đồng có giá trị mà bóng đá châu Âu không thể hoặc không muốn chạm tới. Cristiano Ronaldo, Karim Benzema, Neymar — những cái tên ấy không cần giải thích. Quỹ đầu tư công của Saudi Arabia cũng mua lại một câu lạc bộ ở Premier League, Newcastle United.

Phản ứng mặc định của công chúng bóng đá là lo lắng về sự mất cân bằng tài chính. Tôi hiểu phản ứng ấy, nhưng tôi cho rằng nó đặt sai câu hỏi. Vấn đề của một dòng tiền khổng lồ đổ vào một nền bóng đá không nằm ở việc nó lớn. Vấn đề nằm ở việc nó đi tìm thứ gì.

Khi bạn mang về một cầu thủ ba mươi tám tuổi, bạn không mua một cầu thủ. Bạn mua một tấm áp phích. Bạn mua một dòng trạng thái trên mạng xã hội, một buổi ra mắt đông người, một đoạn video ngắn được cắt lại và phát ở mười hai quốc gia, một lý do để người ta đặt vé máy bay tới một thành phố mà trước đó họ chưa từng nghĩ tới. Đó là một chiến lược hoàn toàn hợp lý. Nó chỉ không phải là một chiến lược bóng đá.

Và đây là phần khiến tôi tin rằng hai câu chuyện này là một: cả Pakistan lẫn Saudi Arabia đều gặp khó ở cùng một tầng. Cả hai đều cố mua tầng thứ nhất. Một bên mua bằng cách chi quá ít và không đủ kiên nhẫn. Một bên mua bằng cách chi quá nhiều và cũng không đủ kiên nhẫn. Thứ cả hai không mua được là thời gian ở tầng thứ ba — nơi không có máy quay, không có buổi họp báo, không có khoản giải ngân nào được ghi vào biên bản.

Ký ức tập thể của làng bóng đá có một điểm mù rất cụ thể: nó gắn chặt tiền với sự phát triển. Nhìn thấy một bản hợp đồng lớn, phản xạ đầu tiên là tin rằng nền bóng đá ấy đang tiến lên. Nhìn thấy một liên đoàn nghèo, phản xạ đầu tiên là tin rằng nó đang đứng yên vì thiếu tiền. Cả hai phản xạ đều bỏ qua câu hỏi duy nhất quan trọng: dòng tiền ấy đang đi vào tầng nào, và nó được thiết kế để tồn tại trong bao nhiêu năm.

Có một chữ trong tên của cơ chế khí hậu mà tôi vừa nhắc ở đầu bài khiến tôi nghĩ mãi: sustainability, bền vững. Đó cũng là chữ mà giới bóng đá dùng để nói về các câu lạc bộ sống bằng tiền chủ sở hữu. Cùng một từ, hai ngành, và trong cả hai ngành, nó đều đang bị dùng sai.

Một phụ nữ ở Lahore, và câu hỏi không ai đặt ra trong phòng họp

Tôi sẽ kể một chuyện mà tôi chưa từng kể trọn vẹn.

Vài năm trước, khi làm một bộ phim tài liệu về các sân vận động trong giai đoạn thể thao bị đóng băng, tôi phỏng vấn qua mạng với hơn ba trăm người ở mười hai quốc gia. Một trong số đó là một phụ nữ ở Lahore. Bà từng là thành viên ban tổ chức của một giải bóng đá nữ cấp tỉnh. Giải ấy tồn tại được bốn mùa. Mùa thứ năm không có kinh phí thuê sân, nên các đội phải đá nhờ ở sân của các trường học, và đến mùa thứ sáu thì không còn đội nào đăng ký.

Bà kể với tôi một chi tiết tôi vẫn nhớ: khi ngân sách bị cắt, khoản bị cắt đầu tiên luôn là tiền thuê sân và tiền xe đưa đón. Không phải tiền thưởng, không phải tiền đồng phục. Tiền đi lại. Bởi vì không có gì để một bé gái mười lăm tuổi đi hai mươi cây số tới một sân bóng nếu không có ai trả tiền xe.

Bóng đá nữ ở Pakistan từng có những bước tiến thật, với một đội tuyển quốc gia ra sân trong các giải khu vực, với những cái tên như Hajra Khan từng giữ băng đội trưởng. Nhưng những bước tiến ấy được xây trên một nền đất mà mỗi lần ngân sách bị siết lại mất đi một lớp.

Tôi từng bị nói rằng phụ nữ không hiểu bóng đá, và phải mất nhiều năm tôi mới hiểu rằng câu ấy không sai theo cách người ta tưởng. Nó chỉ đang mô tả một sự thật khác: người ta không muốn phụ nữ hiểu bóng đá, bởi vì người hiểu bóng đá thường sẽ hỏi những câu rất khó trả lời. Như câu mà người phụ nữ ở Lahore đã hỏi tôi, và tôi chưa từng trả lời được: nếu một giải bóng đá nữ chết vì tiền xe buýt, thì bản báo cáo nào trên đời sẽ ghi lại cái chết ấy?

Sân cỏ vắng lặng hóa ra có âm thanh riêng của nỗi nhớ. Nó không ồn. Nó không có phóng viên. Nó chỉ đơn giản là không còn ai đá bóng ở đó vào lúc năm giờ chiều.

Đọc lại cuộc đánh giá ở Islamabad bằng con mắt của một người ngồi ngoài sân

Trở lại căn phòng họp.

Khi đoàn công tác rời đi, kết quả có thể là một thỏa thuận cấp nhân viên, nghĩa là mọi thứ vẫn phải chờ Ban Điều hành, nghĩa là trong vài tuần tới sẽ có thêm những cuộc họp, thêm những con số được chỉnh, thêm những dòng cam kết được thêm vào hoặc bỏ ra. Với thị trường tài chính, đây là một chuỗi sự kiện bình thường. Giá trái phiếu sẽ nhích, đồng nội tệ sẽ phản ứng, một vài nhà phân tích sẽ cập nhật dự báo.

Với bóng đá Pakistan, đây là một sự kiện có thể không để lại gì, hoặc để lại rất nhiều, và không có cách nào biết trước.

Tôi không có số liệu để chứng minh rằng một chương trình EFF làm hại bóng đá của một quốc gia. Không ai có số liệu ấy. Loại tương quan này nằm ngoài mọi bộ dữ liệu, bởi vì không ai đếm số đứa trẻ đã ngừng chơi bóng sau khi một khoản trợ giá bị cắt. Chúng ta đếm số bàn thắng, số đường chuyền, số kilomet một cầu thủ chạy trong một trận. Chúng ta không đếm những thứ không xảy ra.

Đó là lý do tôi viết bài này theo cách chậm rãi đến khó chịu. Tôi không có một phát hiện dữ liệu để đặt lên bàn. Tôi chỉ có hai hình ảnh đặt cạnh nhau: một căn phòng họp có máy lạnh ở Islamabad, và một sân đất nện ở Karachi không có đèn. Giữa hai hình ảnh ấy là toàn bộ câu hỏi về việc một quốc gia quyết định điều gì là quan trọng, và quyết định ấy được ghi lại ở đâu.

Có một huấn luyện viên từng nói với tôi một câu mà tôi mang theo suốt nhiều năm: bóng đá không bao giờ chết đột ngột, nó chỉ ngừng được sinh ra. Khi một lò đào tạo đóng cửa, bạn sẽ không thấy hậu quả nào trong ba năm. Năm thứ tư, đội U-17 thiếu người. Năm thứ sáu, đội U-20 thiếu người. Năm thứ chín, đội tuyển quốc gia thiếu một thế hệ. Đến lúc đó, không ai còn nhớ lò đào tạo ấy từng tồn tại, và cũng không ai truy được nguyên nhân.

Chiếc đàn piano ở Moscow dạy tôi rằng chiến thắng không phải thứ duy nhất cần ghi lại. Tôi đã viết câu ấy trong một bài báo năm 2026, và mỗi năm trôi qua tôi lại thấy nó đúng hơn. Những gì chúng ta ghi lại quyết định những gì chúng ta còn nhớ. Bóng đá có lẽ là ngành ghi chép dày đặc nhất trong mọi ngành giải trí, và cũng là ngành bỏ sót nhiều nhất.

Điều tôi nghĩ tới lúc này

Trước khi là một bản hợp đồng, trước khi là một dòng trong bảng cân đối, trước khi là một khoản đối ứng ba mươi phần trăm không ai duyệt, họ là những đứa trẻ ôm giấc mơ đi tìm quê nhà. Và quê nhà của một đứa trẻ chơi bóng không phải là một quốc gia. Nó là một mặt sân.

Nếu có một điều tôi muốn đặt lại cho độc giả của mình, thì đó là câu hỏi về việc chúng ta chọn đo cái gì. Người ta có thể đo một chương trình tài chính bằng tỷ lệ giải ngân, bằng mức thâm hụt, bằng số điều khoản được hoàn thành đúng hạn. Nhưng một nền bóng đá thì không đo bằng cách ấy được. Nó chỉ có thể được đo bằng thứ duy nhất không xuất hiện trong bất kỳ biên bản nào: số đứa trẻ vẫn còn đá bóng ở tuổi mười bốn.

Có thể trong một vài năm tới, Pakistan lại vượt qua một vòng loại nữa, và cả thế giới sẽ lại dành cho họ một dòng. Cũng có thể không. Dù thế nào, buổi chiều ở Karachi vẫn sẽ bắt đầu lúc năm giờ, và trận đấu vẫn sẽ kết thúc trước khi trời tắt nắng.